کد مطلب : 7292
الزيارات: 99
اخبار » گزارش

یکی از کتاب های درسی در شبه قاره «صد پند» لقمان بود که چنان مقبول بود که رساله های مختلفی به تقلید از او نوشته شدند. سرسید احمد خان (1817-1898) در آوریل 1858 به رتبه صدرالصدور ترقی یافت و از شهر بُجنور به مُراد آباد رفت. در سال 1859 در این شهر، مدرسه فارسی تاسیس نمود. پیش از این، در شهر مُرادآباد مدرسه ای نبود. وقتی جان استریچی فرماندار این شهر شد، مدرسه دولتی در این شهر دایر کرد که آن را با مدرسه سر سید احمد خان ادغام کردند. ضیاءالدین لاهوری چنین نتیجه گرفته است که یک مدرسه به سبکِ جدید بود و مدرسه دینی فارسی.

در11 دسامبر 1868 جلسه ای در شهر مُرادآباد برگزار شده بود که گزارش جلسه «انجمن هند بریتانیا» در نشریه «سائنتفک سوسائتی عَلیگَر» به تاریخ 24 نوامبر 1868 منتشر شده است. در این گزارش آمده است که سر سید احمد خان و پس از آن سر جان استریچی مدرسه ای تاسیس کرده بودند. راجا گَر سُهای زمین اهدا نمود و از پول های زمین های وقف بیوه مفتی محمد امین و رقم های اهدایی چند تن از خواص [22880 روپیه] و زمین اهدایی خود سرسید که سالانه 250 روپیه درآمد داشت، هزینه ساخت این مدرسه پرداخت شد. در 24 نوامبر 1868 لفتنت گورنر بهادر آن را افتتاح نمود. روسا و معززین شهرِ مرادآباد، فرماندار و قاضی شهر شرکت داشتند. در این مدرسه 160 شاگرد، مدیر، 5 معاون/ ناظم/ 4 معلم فارسی و یک معلم سانسکریت بود. حقوق ماهیانه آنها هم ذکر شده است.

مظهر حسین – استاد دانشگاه جواهر لعل نهرو- نوشته است: «در سالِ 1858 سر سید احمد خان  مدرسه فارسی در مرادآباد تاسیس کرد. بنا به گزارش یکم ژانویه 1860 در این مدرسه 175 شاگرد بود که 103 مسلمان و 27 هندو بود. درس ها به زبان اردو تدریس می شد. برای کلاس های ششم و هفتم گلستان، بوستان، آمدنامه، انوار سهیلی، کریما بود».

سرسید احمد خان یک رساله کوتاه برای مدرسه اش تدوین کرد که به سبکِ صد پند لقمان بود با عنوانِ: «فقرات». نویسنده این مقاله [شمس بَدایونی] دو چاپ این کتاب را دیده است که هر دو تاریخ ندارند. یک چاپ آن در «کتاب خانه رضا رامپور هندوستان» است. کپی این چاپ نزدِ من [شمس بَدایونی] است. مشخصات آن:

به اندازه 20×30/8. تعداد صفحات: 10. سرورق که داخل یک بیضی مشخصات کتاب آمده است:

کتاب فقرات/ برای تعلیمِ طالب علمان، پنچایتی مدرسه مُراد آباد/ مولفه: سید احمد خان صدر الصدور/ ضلع مُراد آباد/ بمقام میرَت در مطبع مستر ای.دیود صاحب طبع شد.

پشت سرورق ساده است. صفحه بعدی  شروع می شود.

100 اقوال فارسی از صفحه یک تا صفحه هشت است. در پایان، پس از یک شعر فارسی ، «تمام شد».

 این اقوال را چه کسی گفته است، معلوم نیست.

17 اینچ طول و 4 اینچ عرض دارد. هر صفحه 8 سطر دارد. بیشتر دو اقوال، به صورت 2 مصرع نوشته شده است. کتابتی پُر غلط است. پیش از هر قول، شماره آمده است.

به نظر می آید «فقرات» برای نخستین بار در سال 1860م چاپ شده است. نویسنده این مقاله [شمس بَدایونی] چاپ دوم را ندارد، اما در کتابِ «کتاب شناسی سرسید»(تالیف:ضیاءالدین لاهوری، مجلس ترقی ادب، لاهور، 2008) سرورق آن آمده است:

هو المستعان/ برای تعلیم مبتدیان فارسی زبان به عبارت سلیس و مضامین نفیس / کتاب فقرات/ مولفه مولوی سید احمد خان صاحب بهادر، سی.اِیس.آئی/ در مطبع ضیایی طبع شد.

در چاپ اول، پُشت کتاب با حروف درشت این دو بیت فارسی نوشته شده است:

در نظم سه تن پیمبرانند / مستولی است که جملگی آنند

فردوسی و انوری و سعدی / هر چند که لانبی بعدی

مطبع ضیایی در شهر میرَت بود. این خطاب (سی.ایس.آئی) در 6 اوت 1869 به سرسید احمد خان اعطا شده بود.

یک نسخه از آن در «ایوان هند» (India Office) در شهر لندن است که دارای مُهر اِن.دبلیو. پی [N.W.P= North West Province ، صوبه شمالی غربی] حک شده است و سالِ 1871م است. در فهرست «کتاب خانه ایوان هند»، سالِ چاپِ آن 1870م است. می توان حدس زد که در مدراس فارسی  کتابِ «فقرات» از سال 1860 تا 1870م جزو کتاب های درسی بوده است. در «حیات جاوید» (تالیفِ: الطاف حسین حالی) و «مقالات سر سید» (گردآورنده: مولوی محمد اسماعیل پانی پَتی) متن آن نیامده است.

حکیم محمد حسین خان شفا- از فهرست نویس های کتاب خانه رضا رامپور- آن را به زبان اردو ترجمه کرد و با عنوانِ «فقراتِ سرسید» از «پژوهشگاه حیدرآباد برای زبان اردو» در دهلی در سال 1988 به چاپ رساند که چاپ عکسی این کتاب که 1860م است. شاملِ: ص 3 تا 6 «اقوال فارسی»؛ ص 7 تا 9 ترجمه اردو؛ ص 10 تا 13 اعتقادیه منظوم سر سید احمد خان (یعنی نعتِ معروفِ فارسیِ سرسید همراه با ترجمه اردو و تاریخچه آن ص 14 تا 16)

مترجم سال تالیف آن را 1858 نوشته است که درست نیست و خالقِ اثر را هم به اشتباه سرسید نوشته است.

الطاف حسین حالی در کتابش نام این مدرسه را«فارسی مدرسه» و سر سید احمد خان در سرورق «پَنچایتی مدرسه» نوشته است. [پَنچائیت: شورای دِه] به نظر نویسنده این مقاله «مدرسه (دینی)» قائم مقام «اسکول» است و به این ترتیب او را از مدارس دینی جدا کرده است و منظور سر سید «عوام» قرار دادن مدرسه بود که با کمکِ خود مردم تاسیس شده بود. این معلوم است که این اقول، نوشته سر سید احمد خان نیست. برخی از این اقوالِ فارسی:

-         از خدا غافل مباش.

-         در محبتِ دنیا، خود را خراب مکن.

-         محبتِ دنیا، تاریکیِ دل است.

-         خوبیِ دنیا، بمال و خوبیِ عقبی باعمالی نیک

-         هیچ مال، بهتر از قناعت نیست

-         دنیا، مزرعه آخرت است

-         از تقدیرِ الهی چاره نیست

-         دوستی بهتر از خامُشی نیست

-         بی حیا همیشه بی قدر است

-         بهترین زاد، زادِ تقوی است

-         مست باش و مَخروش

-         شکسته باش و خاموش

-         گُل باش نه خار، یار باش نه اَغیار

-         تونگری بدل است نه بمال

-         صحبتِ نیک به از کار نیک

-         صحبتِ بد، بدتر از کارِ بد

خلاصه و ترجمه: لیلا عبدی خجسته

 

خلاصه و ترجمه از مقاله به زبان اردو با عنوانِ: «کتاب فقرات یعنی صد پَند فارسی»، مقاله نویس: شمس بَدایونی، مجله «صحیفه»، ویژه نامه سر سیّد احمد خان، شماره 230-234، ژوییه 2017- سپتامبر 2018، مجلس ترقی ادب، لاهور، پاکستان، صفحات: 140- 146.

بابت ارسال مقاله از دکترساجد صدیق نظامی، پاکستان بسیار سپاسگزاریم. عطاهای الهی روزیش باد. آمین.