کد مطلب : 7194
الزيارات: 231
اخبار » مقالات

دکتر زرّینه خان استاد فارسیِ «دانشکده بانوان» (Women College) وابسته به «دانشگاه اسلامی عَلیگَر» است. [*] عنوان رساله دکتریِ وی «تصحیحِ انتقادیِ سرو آزاد- تالیف: مولانا آزاد بلگرامی» است که در سال 1992 از گروه فارسی «دانشگاه اسلامی عَلیگَر» به راهنمایی دکتر آذر میدخت صفوی دفاع شد. الحمدلله این رساله دکتری در هندوستان منتشر شد:

«سروِ آزاد؛ دفتر دوم مآثر الکرام فی تاریخ بلگرام»- تالیف: میر غلام علی آزاد بلگرامی، مقدمه، تصحیح و حواشی: زرّینه خان، براون بُک پَبلی کِیشنز، دهلی، هندوستان، 2013.

کتابِ شاملِ: پیشگفتارِ مصحح؛ مقدمه (سوانحِ آزاد بلگرامی)؛ تصحیحِ متن؛ مخففات؛ مقدمه مولف؛ شعرا.

دکتر زرّینه خان فهرستی از مشخصاتِ تمام نسخه هایِ موجودِ «سروآزاد» را در مقدمه آورده است. وی همچنین از جستجوهایش در پیدا کردن نسخه به خطّ مولف نوشته است:

«در مجله انجمن آسیایی بنگال، جلد 13، سال 1917 مقاله ای از شمس العلما مولوی نذیر احمد آمده است که وی نسخه خطی به خط مولف از سرو آزاد معرفی شده است». [صفحه 15 مقدمه مصحح]

«در مجله انجمن آسیایی بنگال، جلد 13، سال 1913 مقاله ای از شمس العلما مولوی نذیر احمد آمده است که وی نسخه خطی به خط مولف از سرو آزاد معرفی شده است». [صفحه 134 مقدمه مصحح]

«و من هر چه در کتاب خانه مولانا آزاد دانشگاه اسلامی عَلیگَر در مجموعه عبدالحی گشتم، این نسخه را نیافتم. البته در فهرستِ مجموعه عبدالحیِ کتاب خانه مولانا آزاد، توانستم نسخه ای از سرو آزاد را پیدا کنم که به خط مولف نیست و در سال 1223 هجری کتابت شده است. جالب اینجا بود که مسئول بخش نسخه های خطی کتابخانه از وجود این نسخه اطلاعی نداشت و در فهرست کتاب خانه هم این نسخه نیامده بود. برای جستجویِ نسخه به خط مولف به لکنو سفر کردم و در کتاب خانه شبلی نعمانی در ندوة نسخه دیگر یافتم. به بمبئی هم رفتم و نسخه ای در دانشگاه بمبئی پیدا کردم که ناقص بود و فقط 39 شاعر را داشت. نسخه ای بسیار پوسیده، پاره شده که نام کاتب و تاریخ کتابت ندارد.

«استوری و با استناد به آن علیرضا نقوی نوشته اند که نسخه به خط مولف از سروِ آزاد در لکنو است. در حالی که من تمام فهرست های نسخه های خطّی را زیر و رو کردم و در هیچ جا چنین نسخه ای نیامده است. برای پیدا کردن این نسخه به لکنو رفتم و در آنجا متوجه شدم که پسرِ حکیم عبدالحی تمام کتاب ها را به کتاب خانه الندوه در شهر لکنو تحویل داده است. وقتی فهرست کتاب خانه را مطالعه کردم، نسخه به خطِ مولف سروآزاد در آن نبود. وقتی از مسئول کتاب خانه الندوه – جناب آقای مرتضی- پرس و جو کردم ایشان گفتند که از سالِ 1950 در این کتابخانه کار می کنند و تاکنون نسخه ای به خطِ مولف سروآزاد را ندیده اند. و جای بسی شگفتی است که استوری نوشته است که نسخه به خط مولف در کتاب خانه عبدالحی بوده است. اگر چنین نسخه ای بوده است یا به کسی هدیه داده شده بود یا به کتابخانه ای رفته بود یا از بین رفته بود. به هر حال با کمال اطمینان می توان گفت که در هیچ کتاب خانه ای نسخه سرود آزاد به خط مولف نیست.

«در کتاب خانه مولانا آزاد دردانشگاه اسلامی عَلیگَر، نسخه هایِ خطّیِ تذکره سرو آزاد در مجموعه اَحسن و مجموعه عبدالسلام، کامل هستند. در بین تمام نسخه ها، نسخه اَحسن از همه قدیمی تر است: 1178 هجری». [پایان نقل قول از مقدمه مصحح] [*]

در «سرو آزاد» علاوه بر اشعار فارسی، از نمونه های شعریِ 8 شاعر به زبانِ هندی هم آورده شده است. دکتر زرّینه خان در رساله دکتری این اشعارِ هندی را با دیوانِ شاعران مقایسه و تصحیح کرده بود، اما در چاپِ تذکره، این 8 شاعرِ هندی را حذف کرده است تا تمام تذکره یک دست فارسی باشد و به امید خدا ایشان تصمیم دارد این قسمتِ شاعرانِ هندی را در کتابی جداگانه چاپ کند.

دکتر زرّینه خان در چاپِ «سرو آزاد» بخشی را به مشخصات نسخه های خطّی زیرمطالعه اختصاص داده است که ویژگی هایِ هر نسخه خطّی را کامل بیان کرده است:

1-مجموعه اَحسن در کتاب خانه مولانا آزاد دانشگاه اسلامی عَلیگَر: تاریخ کتابت: 1178 هجری، کاتب: محمد منوّر. این نسخه خطّی در زمانِ مولف (آزاد بلگرامی) نوشته شده است و شاید مولف دیده است. نزدیک ترین تاریخ است. بسیار پوسیده، زرد و کِرم خورده. بیشتر واژگان از بین رفتند. بیشتر اوراقِ نسخه خطّی لمینت شده است تا بهتر نگهداری شود. اوراق شماره گذاری شده اند. دو سه صفحه ساده در صحافی است که روی صفحه دوم مُهر بیضوی است و روی آن نوشته شده است: «گدا بادشاه نامش گدا».

نکته قابل توجه این است که این نسخه خطّی در سالِ 1178هجری کتابت شده است در حالی که تاریخ وفات مرزا مظهر جان جانان 1195 هجری یا تاریخ درگذشت 1185 هجری است. یعنی تمام این افزوده ها پس از کتابت نسخه بوده است. البته کاتب شخص دیگری است. همچنین در ورق 48 در حاشیه سنه وفاتِ میر محمد یوسف آمده است: «بعد تحریر سروِ آزاد میر یوسف طاب ثَراهُ در اثنین و سبعین و مائة و الف سنة 1173 هـ رحلت فرمود».

2-مجموعه عبدالسلام در کتاب خانه مولانا آزاد دانشگاه اسلامی عَلیگَر:تاریخ کتابت: سالِ 1228هجری. نام کاتب ندارد. صفحافی شده است. پوسیده، کِرم خورده و زرد.

3- مجموعه عبدالحی [الانصاری بن عبدالحلیم] در کتاب خانه مولانا آزاد دانشگاه اسلامی عَلیگَر: تاریخ کتابت: 1223هجری. نام کاتب ندارد. در ورق پنجم فهرست نام شاعران آمده است. در ورق بعدی این عبارت است: «فی ملک ابی الحسنات الکهنوی محمد عبدالحی الانصاری بن المرحوم مولانا محمد عبدالحلیم رحمة الله باشراء فی سنة 1286هـ». در زیر مُهر است: «محمد عبدالحی ابی الحسنات». مُهر دیگری: «علی مُهر یادگار».

4- نواب سید نجم الحسن نَدوی:صحافی شده. کِرم خورده و زرد. تاریخ کتابت و نام کاتب ندارد. تقریباً مکتوبه قرن 13 هجری است. به خط خوش نمای نستعلیق. در ورق اول به خطِ نواب صدیق حسن نامِ او است.

5- به تصحیحِ: عبدالله خان. مطبع دُخانی رفاه عام، لاهور، کتب خانه آصفیه، حیدرآباد دکّن، تاریخ چاپ: 1913.

 

پی نوشت از لیلا عبدی خجسته:

* در مورد نگاه کنید در پایگاه نسخ خطّی بساتین، خبرِ نقش های رنگارنگ؛ مجموعه مقالات درباره ادبیات تُراثیِ فارسی

** شمس العلما مولوی نذیر احمد (درگذشتِ 1927) از طرف انجمن آسیایی بنگال ماموریت داشت که نقاطِ مختلف هندوستان برود، کتا ب خانه ها را ببیند، نسخه های خطّی فارسی و عربی را بررسی کند (خودش نسخه را ببیند) و گزارشی از این نسخه ها تهیه کند تا انجمن نسخه های خطّی نایاب، نفیس و مهم را خریداری یا فراهم کند. شمس العلما نذیر احمد پس از بررسی هایش، گزارشی مفصل تهیه می کند که با تجدید نظر و افزوده هایی از سوی عبدالله المامون سهروردی(1877-1935) – مدیرِ فراهم آوری نسخه های خطّی انجمن آسیایی بنگال- در دو شماره مجله انجمن چاپ می شود: سال 1917 و سال 1918.

در شماره سال 1917 اصلاً نامی از «سروِ آزاد» نیست. در شماره سال 1918 نسخه به خط مولفِ «سرو آزاد» آمده است که شمس العلما نذیر احمد در کتاب خانه حکیم عبدالحی در امین آباد شهر لکنو دیده بود. یک: این اشتباه از استوری یا علیرضا نقوی نیست که نسخه به خطِ مولف «سرو آزاد» را نوشته اند. خودِ شمس العلما نذیر احمد در گزارشش نوشته است. دو: در کتاب خانه مولانا آزاد دانشگاه اسلامی عَلیگَر «مجموعه عبدالحی» که وجود دارد، عبدالحسنات عبدالحی بن عبدالحلیم (1265- 1304ق/ 1848-1886م) است. در حالی که شمس العلما نذیر احمد نسخه «سرو آزاد» را در کتاب خانه عبدالحی حسنی لکنوی (1869-1923)- مولفِ «نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر» دیده بود.

 

با تشکر فراوان از خانم دکتر زرّینه خان که فایل کتاب را به «بساتین» مرحمت فرمودند. جزاها الله احسن الجزاء. «سرو آزاد» را از اینجا دانلود کنید: Sarw-e-Azad_final.pdf

 

تهیه و نگارش: لیلا عبدی خجسته