کد مطلب : 7199
الزيارات: 922
اخبار » مقالات

دکتر بصیره عنبرین (زادروز: 1971) استاد گروهِ اردو دانشگاه پَنجاب لاهور پاکستان که به تازگی (سالِ2020) ریاستِ «اقبال آکادمی پاکستان» را عهده دار شده است. مطالعاتِ تخصصیِ ایشان درباره علامه اقبال است. برخی از آثارش: «مقایسه ارمغان حجاز؛ مقایسه دست نویس و نسخه هایِ چاپ شده» (سالِ چاپ: 2007)؛ «محسناتِ شعرِ اقبال؛ علم بیان و علم بدیع در شعرِ اقبال» (سالِ چاپ: 2010)؛ «تضمینات اقبال» (سالِ چاپ: 2014)؛ «اقبال؛ وجود زن و تصویرِ کائنات» (سالِ چاپ: 2019).

 

«اسرار خودی» در سپتامبر 1914 به سرپرستی حکیم فقیر محمد چشتی چاپ شد و سیلی از اعتراضات روانه شد. به طوری که اقبال دیباچه را حذف کرد، اشعاری که در نکوهش افلاطون و حافظ بود را حذف کرد. برخی از بیت ها را هم تصحیح کرد که بعد با عنوانِ «رموز بیخودی» در سال 1918 منتشر شد. در سال 1923 هر دو مثنوی به طور یکجا با عنوان: «رموز بیخودی؛ اسرار و رموز». پس از درگذشت علامه اقبال این مجموعه در سال 1940 به سرپرستی چودَری محمد حسین منتشر شد. به مناسبت پنجاهمین درگذشتِ علامه اقبال، پسرش – جاوید اقبال- مجموعه اشعار اقبال را دوباره برای تایپ داد و «اسرار خودی» را با تایپ جدید منتشر شد. مسوده «اسرار خودی» به دو صورت است:

اولی: کاملاً بی ترتیب و پراکنده؛ خط زده؛ حواشی ندارد؛ عنوان مثنوی ها مختلف است. گویا این ویرایش نهایی علامه اقبال نبوده است. در برخی جاها بیش از یک اصلاحات است. امواج ذهنی اقبال در فلسفه خودی دیده می شود.

دومی: خط خوردگی؛ حواشی ندارد؛ عنوان های مثنوی با نسخه چاپ شده آن مطابقت ندارد؛ برخی از بخش هایِ طولانی در نسخه چاپ شده است، ولی در مسوده نیست. گویا این ویرایش نهایی اقبال بوده است که تا حدودی با چاپِ نخست (1914) مطابقت دارد.

شایان ذکر است که هر دو مسوده با چاپ سوم در 1923 کمی فرق دارد. در حالی که این چاپ سوم در زمان خودِ اقبال چاپ شد، پیش از چاپ اقبال آن را خوانده بود و تغییراتی و اضافاتی در آن داده بود.

در این مقاله چاپِ سالِ 1923 زیرمطالعه است که «اسرار و رموز» یکجا چاپ شده اند:

جانِ او از شعله ها سرمایه دار/ من فروغِ یک نفس مثلِ شرار (ص 7- چاپِ سالِ 1923)

در مسوده پس از این شعر این بیت آمده است: سوختم از گرمیِ آوازِ او / نغمه ها اندوختم از سازِ او

شمع سوزان تاخت بر پروانه ام / باده شبخو ریخت بر پیمانه ام (ص 8- چاپ سالِ 1923)

در بیاض: شمع شبخون ریخت بر پروانه ام / باده یورش کرد بر پیمانه ام (در مسوده)

*****

چون حیات عالم از زورِ خودی است / پس به قدر استواری زندگی است (ص 14- چاپ سالِ 1923)

در مسوده در آغاز بند جدید، ابتدا این دو شعر زیر آمده است و سپس بیت بالا:

خیزد، انگیزد، فتد، تابد، دَمَد / سوزد، افروزد، خرامد، پَر زَند

در نیازِ ما جوابِ ناز یافت / خویش را گم کرده آخر باز یافت

*****

پخته فطرت صورتِ کهسار باش / حاملِ صد ابرِ دریا بار باش

در مسوده پس از این شعر این پنج بیت (به شکل هایِ مختلف آمده است)

هوشیار از روزگارِ خویش باش / پخته مثلِ کوهسارِ خویش باش

صورتِ منصور، اگر خودبین شوی/ همچو حق بالاتر از آیین شوی

نورِ مضمون دفتر منصور سوخت / جلوه رقصد و متاعِ طور سوخت

رفت از من روحِ گردون تا زِ او/ از اجل بیگانه ماند آوازِ او

نعره اش در لب چو گویایِ ندید / سر برون از قطره خونش کشید

 

«در بیان اینکه تربیتِ خودی را سه مراحل است: مرحله اول را اطاعت و مرحله دوم را ضبط نفس و مرحله سوم را نیابت الهی نامیده اند».

اما در بیاض به صورت هایِ مختلف است: «در بیان اینکه کمال انسانی را سه مراحل است: مرحله اول را اشتری و مرحله دوم را اشتربانی و مرحله سوم را جهان بانی نامیده اند».

 

این مقاله را از اینجا دانلود کنید:

http://tehseel.com/

 

هر دو چاپِ «اسرار خودی» (سال هایِ 1915 و 1923) را از اینجا دانلود کنید:

http://iqbalcyberlibrary.net/ur/listbooks/listbytitle.php

 

ترجمه و خلاصه از مقاله به زبان اردو با عنوانِ: «اسرار خودی: بیاض اور مطبوعه کلام تقابلی مطالعه»، مقاله نویس: بصیره عنبرین، مجله «تحصیل»، شماره 5، ژوییه-دسامبر 2019، اداره معارف اسلامی، کراچی، پاکستان، صفحات: 85-103.

 

خلاصه و ترجمه: لیلا عبدی خجسته