کد مطلب : 7396
الزيارات: 89
اخبار » مقالات

فهرست نسخه های خطیِ فارسی، عربی و اردو «دانشگاه داکا» در بنگلادش در سه جلد منتشر شد. نگاه کنید به نسخه‌هایِ خطّیِ «کتاب‌خانه دانشگاهِ دولتیِ داکا» (در همین پایگاه خبری نسخ خطی بساتین). در ابتدای فهرستِ جلدِ اولِ آقای محمد صدیق خان – کتابدار وقتِ دانشگاه داکا- درباره نسخه های خطی این دانشگاه نوشته است:

 

«کتاب خانه دانشگاه داکا یکی از غنی­ ترین کتاب خانه شبه قاره از نظر داشتن نسخه های خطی شرقی است. حدود بیست هزار (20000) نسخه های خطی به زبان های: عربی، فارسی، بنگالی، اردو، سانسکریت، هندی، مَتیلی، آسامی است. و این مجموعه در سال 1921 شکل گرفته بود و شاید می توان عقب تر هم رفت که در سال 1912 شورای دانشگاه داکا تصمیم گرفت که کتاب خانه غنی داشته باشد که الگوی تمام شبه قاره باشد. سپس آنها متخصصانی را به داخل و خارج هندوستان فرستادند تا نسخه های خطی قدیمی و نادر را گردآوری کند.

در گزارش سالانه دانشگاه داکا سال 1925-1926 آمده است که دانشگاه برای فراهم آوری نسخه های خطی سانسکریت و بنگالی پانصد هزار روپیه (500000) روپیه بودجه اختصاص داده است.

با این حال اول از همه ما از وجود نسخه های خطی عربی و فارسی باخبر می شویم که در گزارش سالانه دانشگاه داکا 1928-1929 آمده است که خان بهادر کاظم الدین صدیقی – زمیندار بالیادی در شهر داکا- 790 تعداد کتاب اهدا کرده است که در بین آنها 53 نسخه خطی بود.

 

در سال 1928-1929 شورای نسخه های خطیِ زبان هایِ عربی، فارسی ، اردو و پونتیز تشکیل شد: مدیر گروه عربی و مطالعات اسلامیِ دانشگاه؛ مدیر گروه اردو و فارسی؛ دو استاد از گروه هایِ: عربی، مطالعات اسلامی، اردو و فارسی؛ یکی از اعضای شورای نسخه های خطی سانسکریت؛ استاد دیگری و کتابدار دانشگاه.

سپس به زبان انگلیسی و زبان های محلی هندوستان آگهی داده شد و خیلی زود 252 نسخه خطی به زبان های مختلف در موضوعاتِ: ادبیات، تاریخ، مذهب، طب، فلسفه و غیره از شهر داکا در سال 1929-1930 فراهم شد. شورا اظهار افسوس کرد که نسخه های خطی زبانِ پونتیز پیدا نشده است.

شورا نمی توانست نسخه های خطی زیادی تهیه کند، زیرا شرط، نسخه های خطی مهم و با قیمت مناسب بود و در سال 1930-1931 تعداد کمی نسخه های خطیِ عربی، فارسی و اردو به کتاب خانه «دانشگاه داکا» وارد شد.

 

در همین زمان دانشگاه پانزده هزار روپیه (15000روپیه) به صحافی و مرمت نسخه های خطی اختصاص داد. در سال های 1932 تا 1934 شورا با محدویت بیشتری برای تهیه نسخه های خطی مواجه شد به طوری که در سال 1933-1934 تعداد کل نسخه های خطی فراهم شده تقریباً 450 تعداد بود و تا سه سال به دلیل نبود بودجه چیز دیگر افزوده نشد.

در سال 1938-1939 بودجه یک صد هزار روپیه (100000 روپیه) برای تهیه نسخه های خطی عربی، فارسی اختصاص داده شد و تنها به این شرط که نسخه ها باید از مجموعه های شخصی در بنگال و آسام تهیه شوند.

البته ناگفته نماند که اهدایی ها سخاوتمندان هم بود که یکی از عالی ترین آنها 597 نسخه خطی به زبانِ پونتیز و 12 نسخه خطی فارسی-عربی بود که مولوی عبدالکریم – ساهتیا ویشارد چیتاگَنگ- در سال 1951-1952 اهدانمود. در سال 1935-1936.همچنین حکیم حبیب الرحمان – از اهالی داکا- 90 نسخه خطی اهدا نمود که وارثان او اهدا نمودند و این نتیجه تلاش های مولوی امین الرحمان – بوگرا – بود.

 

در سال 1938-1939 برای نخستین بار فهرست نویسی نسخه های خطی عری، فارسی و اردو و ... کتاب خانه دانشگاه داکا مطرح شد و دستور مستقیم شورای آکادمی بود که این فهرست باید از سوی یک متخصص فن نوشته شود که با استادان هر فن گفتگو کند.

 در سال 1941-1942 شورای مختصصان شاملِ: دکتر اِم. حسن؛ دکتر اِم. آی بروها؛ دکتر محمد شهیدالله؛ آقای اِم.اِی. توفیق؛ ولی تا سال 1948 هیچ کاری پیش برده نشد. مرحوم حکیم واحد علی – فهرست نویس نسخه های خطی شرقیِ دانشگاه داکا- خودش مستقل کار کرد و نسخه های خطی عربی، فارسی و اردو را فهرست نویس کرد.

 

در ژوئن سال 1958 اِم. رولت آندریانو مدیر روایط فرهنگیِ SEATO از کتاب خانه دانشگاه داکا دیدار کرد و بسیار تحت تاثیر قرار گرفت. فهرست مرحوم واحد علی را هم دید و از طرف SEATO برای چاپ فهرست بودجه ای تقدیم کرد. پانزده هزار روپیه (15000 رویپه) برای چاپ فهرست یک جلدی در 350 صفحه. البته پس از مذاکراتی این بودجه به 185000 روپیه افزایش یافت و شورا این کار را به آقای عبدالبرکت محمد حبیب الله سپرد تا روشمندانه نوشته شد. ابتدا محاسبه شد که فهرست در 2 جلد در 560 صحفه خواهد بود و بودجه به 965000روپیه افزایش یافت».

 

در ادامه محمد صدیق خان نسخه های خطی مهم «کتاب خانه دانشگاه داکا» را معرفی کرده است:

1- مرات آفتاب نامه – مولف: عبدالرحمن نواز خان- تاریخ کتابت: 1804 م، در زمان حیات مولف.

2- شاهجهان نامه- تاریخ تکمیل: 1677م.

3- فتوحات عمر- به خط مولف از آصف- تاریخ کتابت 1211 هجری/ 1796م برای تقدیم به زمان شاه – وه احمد شاه ابدالی-

4- مرات المداری- زندگی نامه عارفی به نام شاه مدار-مولف: عبدالرحمان چشتی- تاریخ نقل: 1718-1719م

5- کتاب المضاحک – داستان هایی به طنز- مولف: محمد سعد عظیم­ آبادی (زندگی در پایان قرن 17 میلادی)-

6- باغستان- شرحی بر «بوستان سعدی» از همان محمد سعد عظیم آبادی

7- مغازی النبی- شیخ یعقوب صرفی

8- کلیات قدسی- مولف: جان محمد قدسی. نقلِ نسخه خطی 40 سال پس از درگذشت شاعر.

9- منظومه هیر رانجای- تالیف: عظیم الدین عظیم که به خواهش میر فتح علی تالپیور سندی در سال 1799 نوشته شده است.

10- نسخه کامل «ادات الفضلا»- از فرهنگ های فارسی-فارسی

11- تحفه جهانگیری درباره فرهنگ نویسی- تالیف: معین الدین بن فتح الله راج گیری. این کتاب به جهانگیر تقدیم شده است.

12- رساله قواعد فارسی- تالیف: پَندَت سوراج بان یاپرو- نسخه به خط مولف.

13- تفسیر حسینی کتابت شده در لاهور، 60 سال پس از درگذشت مولف.

14- مطلع المفاصل فی تحصیل الفضائل. پرسش های شاهزادگان دهلی از شاه محمد اسحاق؛ نوه شاه عبدالعزیز دهلوی که دردر سال 1842 گردآوری شده است.

15- یکی از آثار منظوم خواجه هاشم از مریدان فاروقی سرهندی مجدد الف ثانی. این اثر منظوم سی سال پس از درگذشت مولف نوشته شده است. به نظر می آید این نسخه، حتی از نسخه موجود در انجمن آسیایی بنگال هم قدیمی تر باشد.

16- رساله ای به نام «خلاصة الحکمت» درباره متافیزیک ارسطویی.

17- فقه هندی- اثری بی نظیر درباره فقه مسلمانان که به شعر هندی [اردوی قدیم] وشته شده است. تالیف عبدو نامی که در دوره اورنگ زیب زندگی می کرد.

فاصله

فهرستِ جلد اول نسخه های خطی «کتاب خانه دانشگاه داکا» در این موضوع‌هاست:

تاریخ – سوانح نگاری- داستان های عاشقانه و قصه- شعر- نثر، مقاله و مکتوبات- فرهنگ نویسی و قواعد؛

عقائد: متون قرآنی – حدیث- عقائد- فقه- متون مقدس و شرح (متون غیر اسلامی)؛تصوف؛

علوم: ذهن، اخلاق و جسم: دانش نامه- فلسفه، منطق و اخلاق- طب- علم غیب- نجوم- پیشگویی؛ قصه؛خوشنویسی؛

جغرافی و سفر؛ قانون؛نسخه های خطی چند مجموعه ای؛ افزوده ها.

 

عنوان نسخه های خطی:

1- تاریخ فرشته

2- لب التواریخ هند

3- خلاصة التواریخ

4- مرآت آفتاب نما

5- اخبار النوادر

6- زبدة التوایخ

7- فرما روایان ممالک متفرقه [فرمان روایان]

8- اخبار انگلستان

9- مآثر عالمگیری

10- اورنگ نامه

11- اقبال نامه

12- شاه جهان نامه

13- جهان کشای نادری [گشای]

14- نسخه کاملی از همان

15- تاریخ جهانگیر نَگَر عُرف دهاکه [داکا]

16- تاریخ کشمیریان دهاکه [داکا]

17- فتوحات عمر

18- طوفان البکاء

19- قصص القرآن

20- قصص الانبیاء

21- منتخب شاهنامه

22- نسخه کاملی از همان

23- نسخه کاملی از همان

24- نسخه کاملی از همان

25- نسخه کاملی از همان

26- قصه سلیمان

27- معارج النبوة

28- حلیة رسول الله صلعم [صلی الله علیه و سلم]

29- مناقب مرتضویه

30- جداول نور

31- رساله دوازده امام

32- نفحات الانس

33- مرات الاسرار

34- رساله مراة المداری

35- رساله خلاصة العارفین

36- اسماء الرجال

37- تذکرة الشعراء

38- نسخه دیگری از همان

39- گلشن بیخار [بی خار]

40- تذکره علی جیلانی

41- نشتر عشق

42- حکایت زال مخدوره فریب

43- سِنگها سَن بَتّیسی

44- نسخه دیگری از همان

45- نسخه دیگری از همان

46- گل بکاولی

47- نسخه دیگری از همان

48- نسخه دیگری از همان

49- قصه حُسن بانو

50- بهار دانش

51- طوطی نامه

52- نسخه دیگری از همان

53- نسخه دیگری از همان

54- قصه حاتم طایی

55- نسخه دیگری از همان

56- قصه سیف الملوک و بدی الجمال

57- نسخه دیگری از همان

58- انوار سهیلی

59- نسخه دیگری از همان

60- گشایش نامه

61- دخمه نوشیروان

62- کتاب المضاحک

63- قصه قاضی و دزد

64- قصه کامروپ و کلم لتا

65- جنگ نامه محمد حنیف

66- قصه تمیم انصاری

67- حدیقة الحقیقة

68- دیوان ابوالفرج رونی

69- قصائد خاقانی

70- نسخه دیگری از همان

71- نسخه دیگری از همان

72- شرح قصائد انوری

73- لیلی مجنون

74- سکندرنامه

75- مفتاح المخزن

76- دیوان ظهیر فاریابی

77- نسخه دیگری از همان

78- منطق الطیر

79- ندارد

80- ندارد

81- شرح مثنوی رومی

82- نسخه دیگری از همان

83- بوستان

84- باغستان

85- شرح بوستان

86- گلستان

87- شکرستان

88- نسخه دیگری از همان

89- خمسه امیرخسرو

90- هشت بهشت

91- قران السعدین

92- شرح قران السعدین

93- قصائد خسرو

94- دیوان حافظ

95- نسخه دیگری از همان

96- منتخبات کلیات حافظ

97- شرح دیوان حافظ

98- شرح طور معانی

99- دیوان کمال

100- یوسف زلیخا

101- سی در سی

102- شرح یوسف زلیخا

103- تحفة الاحرار

104- دیوان آصفی

105- نسخه دیگری از همان

106- نسخه دیگری از همان

107- نسخه دیگری از همان

108- تیمور نامه

109- لیلی مجنون هاتفی

110- ناز و نیاز

111- صفات العاشقین

112- مثنوی وصلت نامه

113- قصائد عرفی

114- نسخه دیگری از همان

115- مغازی النبی

116- نسخه دیگری از همان

117- نَل و دَمَن

118- مثنوی فیضی

119- سوز و گداز

120- شرح دیوان ظهوری

121- سَسّی پَنّون

122- قصائد محمد قلی سلیم

123- دیوان اسیر

124- کلیات قدسی

125- دیوان غنی

126- مجموعه گلدسته گلشن معانی

127- دستور همت

128- دیوان شوکت

129- شرح نیرنگ عشق

130- حُسن و عشق

131- حمله حیدری

132- مجموعه مضحکات و غزلیات

133- دیوان بیدل

134- دیوان قاسم

135- شرح گل کشتی

136- دیوان عشقی

137- نسخه دیگری از همان

138- کلیات حزین

139- دیوان فقیر

140- هیر و رانجهن [رانجن]

141- دیوان مصحفی

142- دیوان حَسَن

143- دیوان سراج

144- زبدة الاذکار

145- رباعیات شاه اجمل

146- کتاب آفرینش

147- کلیات غالب

148- نسخه دیگری از همان

149- دیوان خاکی

150- قیامت نامه

151- دیوان باقر

152- دیوان آزاد

153- تخمیس قصیده بُرده

154- شرح قصیده بُرده

155- تحفه حبیب

156- مرقعی از غزلیات و مفردات [عنوان نیست همین طور توضیح داده شده است]

157- مجموعه منتخبات

158- مجموعه اشعار

159- مجموعه ای از نقل قول ها و معماها از شاعران فارسی و اردو

160- جزئیات و کلیات

161- لطائف الظرائف

162- نسخه دیگری از همان

163- منشآت طغرا

164- گلزار ابراهیم

165- نسخه دیگری از همان

166- مکاتبات علامی

167- نسخه دیگری از همان

168- نسخه دیگری از همان

169- نسخه دیگری از همان

170- بساطین اللغة

171- نسخه دیگری از همان

172- نسخه دیگری از همان

173- نسخه دیگری از همان

174- انشاء هَر کَرَن

175- رقعات امان الله حسینی

176- انشاء عیار دانش- انشاء مطلوب

177- چهار چمن

178- نسخه دیگری از همان

179- جامع القوانین

180- نسخه دیگری از همان

181- مجموعه از مکاتیب [عنوان نیست]

182- رقعات بیدل

183- چهار عنصر

184- انشای مطلوب

185- دستور الانشاء

186- نسخه دیگری از همان

187- دستور الانشاء

188- دستور شگرف

189- انشاء مرزا ابوالقاسم

190- منشآت گلشن

191- رساله توضیح المعانی

192- انشاء منزلت

193- دانش نامه عطائی

194- بهارستان جنون

195- هفت ضابطه خطوط نویسی

196- علوم معانی و بیان انشاء (چند رساله مختلف)

197- انشاء آداب الصبیان (چند رساله مختلف)

198- تحفة السلاطین

199- مفید نامه

200- مسودات کشفی

201- مکتوبات

202- نسخه دیگری از همان

203- مفید الصبیان

204- انشاء رضا حسینی+ تاج المنشآت

205- شجرة الامانی

206- گلستان حکمت

207- رساله هایی در معما: رساله معمّا + معمّمای حسینی+ شرح معمّیات+ منتخب حلیة الحلل

208- ادات الفضلاء

209- موید الفضلاء

210- عنوان ندارد. آغاز: «لندهور- نام پادشاهی بوده ذو شوکت»

211- فرهنگ جهانگیری

212- عنوان ندارد. فرهنگ فارسی فارسی است.

213- عنوان ندارد. فرهنگ فارسی فارسی است.

214- مجمع الفرس

215- مجمع الفرس کلان

216- چراغ هدایت

217- بهار عجم

218- کنز اللغات

219- منتخب اللغات شاهجهانی

220- عنوان ندارد. فرهنگ فارسی فارسی است.

221- تحفه جهانگیری

222- نصاب الصبیان

223- نسخه خطی پوسیده ای از همان [نصاب الصبیان]

224- شرح نصاب الصبیان

225- فارسی بول چال [عنوان به اردو است یعنی گفتگوی فارسی]

226- نصاب مثلث بدیعی

227- نسخه خطی پوسیده ای از همان [شرح نصاب الصبیان]

228- لطائف اللغات

229- فرهنگ شمس

230- مستخلص المعانی

231- حل لغات مقامات حریری

232- رساله قواعد فارسی

233- انوار العبارات

234- مجمع الامثال

235- مجمع الصنایع

236- نسخه دیگری از مجمع الصنایع

237- رساله عروض

238- فصول اکبری

239- دستور المبتدی

240- میزان الصرف + منشعب + العوامل فی النحو (مائة عامل)+ پنج گنج فی علم الصرف+ صرف میر +مائة عامل

241- میزان الصرف

242- مجموعة صرف (شامل 6 نسخه خطی)

243- رساله منشعب

244- شرح صرف میر

245- شرح زبده

246- عافیه شرح شافیه

247- تفسیر حسینی

248- نسخه دیگری از تفسیر حسینی

249- قواعد القرآن

250- رساله در تجوید

251- رساله تجوید

252- قراة القرآن

253- رساله استفتاء ضاد

254- شرح شمائل النبی ترمذی

255- رساله عقیق کاشانی

256- مخلوق نامه پیمبر

257- شرح سفر السعادت

258- ارشاد المسلمین شرح عقاید نسفی

259- راحت القلوب+ در المجالس

260- عنوان ندارد

261- تکمیل الایمان و تقویة الایقان

262- سراج القلوب

263- شرح قصیده امالی

264- رساله وسیلة النجات + عنوان ندارد+ مایة المسائل فی تحصیل الفضائل

265- حلیة المتقین

266- ترجمه توحید مفضل + مثنوی

267- رساله رد شبهات + رساله ای در عقاید شیعی

268- کتاب الحکمت

269- تحفه حسین شاهی

270- تنویر المنار

271- ترجمه کنز الدقایق + کتاب الشریفة فی شرح الشریعة

272- تتمه مجموعه خانی

273- مسائل شرح وقایه

274- فواید المبتدی

275- جامع الرضوی

276- منهج الاعمال

277- مرات الحقایق+ترجمه ای از سری گیتا به فارسی+ شعرهای هندی که با رسم الخط فارسی نوشته شده اند+ ترجمه منظوم راماین

278- بهگوت پوران

279- مهابارات

280- مهابارات

281- طریق النجاة

282- کتاب آفرینش

283- دبستان مذاهب+رساله بیان فرق مختلفه

284- نزهت الارواح

285- نزهت الارواح

286- دقایق الحقایق

287- الجانب الغربی

288- ارشاد الطالبین

289- ملفوظات

290- منتخب المعروف

291- سبحات

292- هدایت المخلوق + عنوان ندارد

293- مکتوبات احمد فاروقی (مجدد الف ثانی)

294- رساله تصوف

295- جوامع الحکم

296- دیوان هاشم [کشمی برهان پوری]

297- شمایل الاتقیا

298- مفتاح الفتوح

299- مقاصد السالکین

300- مکاتیب هدایت

301- شمع محفل

302- غرایب الدنیا و عجایب الاعلی

303- دانش نامه جهان

304- عنوان ندارد

305- اصول المحققین

306- انتخاب فضایل علوم

307- خلاصة الحکمة

308- توقیعات کسروی

309- توقیعات کسروی

310- اخلاق ناصری

311- اخلاق محسنی

312- اخلاق محسنی

313- رموز الاخلاق

314- رموز الاخلاق

315- قرابادین قادری

316- میزان الطب

317- میزان الطب

318- دستورات تحفة المومنین

319- لذت النساء

320- نسخه جات

321- کتاب داکتری

322- رساله قانونچه

323- نسخه جات

324- کنز الرویا

325- تعبیرنامه

326- سی فصل

327- رساله در علم نجوم

328- رساله بزرچمهر

329- کتاب الرمل

330- فالنامه

331- دولت نامه

332- تعلیم خط

333- تاریخ عالم

334- بیان واقع

335- دستور العمل صدر دیوانی کلکته

336- انتخاب رساله اجازت نامه+ انتخاب از رساله حضرت شاه مدار + انتخاب از رساله خواجه بهاءالدین نقشبند+ انتخاب از رساله توحید+ صفت الایمان و احکام الصلوة+ کتاب معرفت العبادات+ عمدة السلام+ فقه جلالی+ عنوان ندارد+ حیرة الفقها+ چهل حدیث+ رساله اسرار المشایخ+ رساله وجودیه+ رساله ظفرنامه+ سوال جواب موسی و محمد+ تحفة النصایح+ رساله ترجمه حدیث+ انتخاب از وصیت نامه حضرت رسالت پناه

337- انتخاب هایی از نثر فارسی

338- ترجمه دو اثر از سانسکریت به فارسی

339- شرح فصوص الحکم+ فصل چهارم بدایت الارشاد+ اخلاق محسنی

340- مصباح الجنان شرح قصیده بدء الامالی + رساله نان و حلوا (سوانح الحجاز)+ عنوان ندارد+ بیسرنامه+ پند نامه+ فوائد خاکیه+ کتاب الفرائض السراجیه+ رساله فی منطق

341- عنوان ندارد + فالنامه قرآنی+ نصاب الصبیان+ وفات نامه+ اساس المصلی+ فقه هندی+ مسائل سته فی اصول الموتی + عنوان ندارد+ رساله حج+واقعات سفر حجاز

342- بهار دانش+ مکاتبات علامی+ام العلاج+ ترصیع المدارج

343- صبح صادق + بحر المحیط(بحر المحبت)

344- دیوان عالم چَند+ مکتوبات عالم چَند

345- رقعات عالمگیری+ انشاء مطلوب+ آمدنامه+دانش نامه علایی+پند نامه

346- رساله عروض (سیفی)+رساله در قافیه+ عنوان ندارد+ مقر الارث+تیسیرالاحکام+آداب طعام

347- مدار الامنا+ بدایع الفنون+ خلاصة السیاق

348- تحریرالشهادتین+ هزار مسئله+ کبریت احمر+ عنوان ندارد

349- عنوان ندارد+ عنوان ندارد+ شرح آیات رباعیات

350- رساله عمل

351- عنوان ندارد+ شرح دعای سریانی+ تجوید القرآن

352- شرح رساله صغری+ رساله منظوم در علم مناظره+ عنوان ندارد

353- الرسالة التتمة فی علم النحو+ نسخه الباقیة فی النحو+ زبدة الصرف+ مختصر النحو فی النحو+ غزل+ رسالة نجوم+ اشعار+ مثنوی [مولوی]+پند نامه عطار

354- بیاض

355- انتخاب هایی از فرهنگهای فارسی

356- خلاصة العارفین

357- آیین اکبری

358- مثنوی مولانا رومی

359- اشعاری از علی رضا اردکانی (تجلی)+ رباعی میرزا ابراهیم ادهم

360- افتتاح المعرفت

361- جزییات و کلیات

362- گلستان سعدی

363- شرح قصیده بانت سعاد

364- شرح امالی

تهیه و تنظیم: لیلا عبدی خجسته