کد مطلب : 7188
12 مرداد 1399 - 13:58
تعداد بازدید : 39 بار
اخبار » مقالات

دکتر عبدالحق، استاد بازنشسته دانشگاه دهلی و اقبال شناسِ معروف هندوستان هستند که در کنار تحقیق درباره ادبیات اردو و علامه اقبال، به زبان فارسی هم توجه دارند. ایشان براساس نسخه منحصر به فردِ فارسی «تذکره میر الهی» را تصحیح کرده اند که در سالِ 2013 در دهلی در دو جلد منتشر شد. [1] دکتر عبدالحق لطفشان را شامل حال ما نموده و از نسخه خطّیِ فارسی دیوان بیدل آگاهمان نمودند که در گنجینه شخصی اشان است. [2]

 

پس از مرزا عبدالقادر بیدل (1054-1133هجری) درخشش شعر فارسی رو به افول رفت. جدا از علامه اقبال و غالب دهلوی، بیدل آخرین شاعر بزرگ فارسی در شبه قارّه می باشد که بسیار مقبول است؛ از نظر بلندی و برناییِ فکر و تخیل و پیچیدگی معانی و شاید به همین دلیل، نسخه های خطّی آثار وی در کتاب خانه های مختلف دیده می شود. وی از برجسته ترین شاعران سبکِ هندی است و آفرین به ملت افغانستان که ذکر بیدل و بیدل شناسی را وردِ روز و شب خود نموده اند. در ذخیره نسخه هایِ خطّی ِ نگارنده [دکتر عبدالحق] دیوان بیدل و انشای بیدل است. در نسخه خطّی انشای بیدل ترقیمه ندارد، کاغذ و روشنایی و شیوة تحریر همگی قدیمی هستند.  نسخه خطی دیوان دارای ترقیمه است و از اول تا آخر کامل است و در همه جا کرم  خوردگی دیده می شود. کتابت کاملاً خوانا و به خط نستعلیق است. هر غزل جداست و مقطع ها نمایان هستند. این نسخه خطی سه سال پیش از درگذشتِ مرزا بیدل، کتابت شده است. چون تحریر، مهر یا امضایی از بیدل نیست، با قطعیت نمی توان گفت که بیدل این نسخه خطی را دیده باشد. ترقیمه هم مثل ترقیمه های معمولی نیست. ماه و سال ندارد. نام کاتب و جای کتابت هم ندارد. فقط «تمّت 1130 هـ» نوشته شده است. البته تعداد ابیات آمده است که معمولاً در ترقیمه های نسخه های خطی دیده نمی شود. ترقیمه این است: «تمّت تمام شد دیوان بیدل جمله ابیات چهار هزار و دو صد و هشت و دو تمّ 1130 هـ».

پس از غزل ها در حوض، 88 رباعی هم نوشته شده است. در حاشیه هم چندین رباعی، خیلی ریز و به خط شکسته نوشته شده است که به راحتی قابل خواندن نیستند. آخرین رباعی این است:

یک رنگ بود فیض حقیقت بظهور

افهام به صد رنگ کند کسب شعور

یاقوت و بلور رنگ استعداد است

از چشمه آفتاب جوشد همه نور

 

 

در ترتیب مصرع های رباعیِ چهلم، اشتباه شده است. کاغذ دبیز و کرم خورده است. این نسخه خطی دیوان، به قطعِ متوسط و به قلم پخته اتس. کاتب فرد با سلیقه ای بوده است. روشنایی سیاه است. غزل ها ردیف وار نوشته شده اند:

ردیف «الف» 21 غزل

ردیف «ب» هیچ غزلی ندارد

ردیف «ت» 19 غزل

ردیف «ث» 1 غزل

ردیف «ج» 2 غزل

ردیف «ح» 1 غزل

ردیف «خ» 1 غزل

 

پس از آخرین غزل ردیف «الف» در حاشیه از «ترک» معلوم می شود که اوراق میانی افتاده اند. چون در صفحه بعد فقط مقطع است که یقیناً دست کم یک ورق هنگام جلدسازی افتاده است. مقطع این است:

باطن آسوده از یک حرف بر هم می خورد

غنچه تا خواهد نفس بر لب رساند بیدل است

 

 

در هر صفحه تقریباً دو غزل است. یقیناً دست کم چهار غزل غائب است. کاتب مطابق روایت و آداب کتابت در پایان هر ورق، «ترک» نوشته است. در ردیف «ی» غزل های زیادی است. مقطع آخرین غزل:

اگر بیدل چو گل پایم ز دامن بر نمی آید

ندارد کو تهی دست من از سر گریبانی

 

سپس رباعی ها شروع می شوند که شامل 18 صفحات است. حسب روایت دیوان ها محدود به غزل هستند. گویا با آوردن رباعی، دیوان وسیع تر شده است.

این نسخه خطّی به خط نستعلیق  خوشنما. تعداد اوراق 130. در هر صفحه 15 سطر است. دیوان با بسم الله شروع می شود. نخستین غزل شامل 10 بیت است با این مطلع:

گداز گوهر دل باده نابست شبنم را

نم چشم تحیر عالم نابست شبنم را

و مقطع:

حیا بال هوس را مانع پرواز می گردد

نگه در دیده بیدل موج گردابست شبنم را

 

پس از مطالعه نسخه خطی قدری ناامیدی به نگارنده [دکتر عبدالحق] دست داد. چون دو بیت مورد علاقه ام را در آن نیافتم.  دو بیتی را لبِ لبابِ فلسفه حرکت علامه اقبال می دانم:

درین وادی چسان آرام باشد کاروانها را

که هم دوش است با ریگِ روان سنگ نشانها را

 

برای من این بیت بیدل بی نظیر است:

ستم است اگر هوست کشد که بسیرِ سرو و سمن درا

تو ز غنچه کم نه دمیده[ای] درِ دل کشا به چمن درا

 

به دلیل خانه نشینی اجباری که سراسر جهان به آن گرفتار هستند، نتوانستم به کتاب خانه ها بروم و این نسخه خطیِ دیوان بیدل را با دیگر نسخه های خطی یا دیوان های چاپ شده مقایسه کنم به قول غالب دهلوی: «عیبم مکن که در شب هجران نوشته ایم». گاهی با خود فکر می کنم که ما چنان که شایسته نابغه هنرمندی چون بیدل است او را تحسین نکرده ایم. علامه شبلی نعمانی  جلد سوم «شعر العجم» را بهه ابوطالب کلیم ختم کرد. پروفسور ضیاء احمد بَدایونی «سَمَن زار» که انتخابی از شعرهای فارسی است، به طور دانسته از انتخاب بیدل و اقبال خودداری نمود و این خلافِ دیانت داری علمی است. بیدل و اقبال را همراه خسرو و غالب در ردیف اول شاعران فارسی می توان قرار داد. بلکه بیدل و اقبال از جایگاه والاتری برخوردار هستند. باز هم جای شکر است که اهل نظر به مطالعات بیدل توجه دارند.

 

نسخه خطی پُرارزشی در «دانشگاه اسلامی علیگر» در هندوستان است که در آن 5 غزل چاپ نشده است که دکتر امیر حسن عابدی در فصلنامه «غالب نامه» دهلی ژوییه 1998 آن را معرفی کرده بود. در این نسخه خطیِ زیر مطالعه من، این 5 غزل نیست.  

 

نگارنده [دکتر عبدالحق] در ذخیره شخصی اش نسخه های خطی دیگری دارد که از بدفیضی، تاکنون متوجه اشان نشده بودم. اگر عمر گریزان فرصت بدهد، «دیوان آصفی»؛ «دیوان کمال اصفهانی»؛ «دیوان ثبات»؛ «دیوان جامی (اول)»؛ «مطلع الانوار»؛ «دیوان عالی»؛ «سه نثر ظهوری»؛ «دیوان سعدی» و دیگر نسخه های خطی ام را به حسب توفیق مطالعه و معرفی خواهم نمود. [3] سردست معرفی این نسخه خطی منظور بود که شاید برای هنری مردی به کار آید. معرفی نوشته های بزرگان افتخاری است برایم.

 

پی نوشت به قلم مترجمِ مقاله:

1- «تذکره الهی»- تالیف: میر عماد الدین الهی الحسینی همدانی- تصحیح: دکتر عبدالحق- دو جلد، ناشر: پروژه ملی نسخه های خطّی، دهلی، هندوستان، 2013. جلد اول: مقدمه مصحح و چاپ ِعکسی نسخه خطّی تذکره است. جلد دوم متنِ تصحیح شده تذکره است. جلد اول در سایتِ ناشر قابل دانلود است:

https://www.namami.gov.in/books/prakashika-0

2- «بساتین» از دکتر عبدالحق بسیار تشکر می کند که مسوده مقاله اشان – که به زبان اردو است- را فرستادند و به «بساتین» این افتخار را عنایت فرمودند که پیش از آنکه مقاله اشان در مجله ای در هندوستان چاپ شود، ابتدا ترجمه فارسی آن در «بساتین» نشر یابد:    علمِ او اسبابِ بزمِ وصل باد. آمین.

3- خداوند متعال به عمر و قلمشان برکت عطا کند که نوادراتِ گنجینه شخصی اشان را به ما معرفی نمایند. آمین.

 

خلاصه و ترجمه: لیلا عبدی خجسته

 

 

کد امنیتی
تازه کردن

تازه های نشر

آمار بازدیدکنندگان

مهمانان :

33 

امروز :
دیروز :
این هفته :
این ماه :
بازدید کل :
800
1536
800
22177
16508036