کد مطلب : 7247
26 شهریور 1399 - 08:26
تعداد بازدید : 55 بار
اخبار » مقالات

مجله «اردو ادب» از سوی «انجمن ترقی اردو هند» در شهر عَلیگَر به زبان اردو منتشر می  شود. در یکی از شماره هایِ سال 1952 مقاله ای از شادروان امتیاز علی عرشی (1904-1981) دربارة نسخه خطی به فارسی-اردو موجود در کتاب خانه رضا رامپور چاپ شده است. در اینجا خلاصه ای از مقاله به زبان فارسی ترجمه شده است:

 

سعادت یار خان رنگین دهلوی (درگذشت: 1251هجری/ 1835م)شاعر مخصوص سبکِ ریختی است به طوری که در کتابِ «دریای لطافت» (تالیف: انشاء الله خان انشا) او را مبدعِ ریختی دانسته است. [1] در ریختی، حالات عشق و محبت از زبان زن بیان می شود. [2] اول کار هر کسی نیست چون باید به محاوراتِ زنانه واقف باشد و رنگین اصطلاحاتی در شعرهایش آوردهاست که نازیباست.  هر خواننده ای نمی تواند از اشعارش لطف  اندوز شود، و مرتب باید معنی اصطلاحات را جستجو کند. از این رو، رنگین در دیباچة «دیوان ریختی» معنی محاورات و واژگان را توضیح داد.

 

در کتاب خانه رامپور نسخه خطی از «نوادر الالفاظ» است که در آن همه این واژگان و محاورات (با فرق حدود 10) به ترتیب ردیف شامل است. فرق دراین است که رنگین تشریحات را به زبان اردو نوشته است و خان آرزو به زبان فارسی (با اندک تغییر).

اکنون سوال این است که و چه کسی این محاورات را گردآوری و شرح کرده است؟ خان آرزو یا رنگین؟ خان آرزو از نظر زمانی بر رنگین تقدم دارد. وی در 23 ربیع الثانی 1167ق درگذشت و رنگین در 1251هجری. پس خان آرزو مولف و رنگین نقل کننده است. اگر نقل کننده در جایی اشاره به ماخذ می  نمود اشکالی نداشت، امّا در محاورات رنگین چنین عبارتی نیست.

 

تحقیق بیشتر می کنیم: این محاورات فقط در یک نسخه خطی «نوادرالالفاظ» است و تشریحات از فارسیِ نثرِ آرزو خیلی فروتر است. کاتب فارسی دان نبوده است و با اینکه خیلی هم تلاش کرده است، غلط های زیادی دارد. احتمال این است که این محاورات را فرد دیگری نوشته است و در حاشیه نسخه خطی «نوادر الالفاظ» که داشته است این محاورات را به فارسی نوشته است. دیباچه ای هم ندارد که حقیقت معلوم شود. اینجا باز هم سوال به جای خود باقی است حاشیه نویس (هر که بوده است) آیا این محاورات را از دیوان ریختیِ رنگین به فارسی ترجمه کرده است یا معامله برعکس بوده است.

 

باید عمر تقریبی نسخه خطّی را حدس بزنیم که اگر عمر آن بیشتر از رنگین باشد، پس رنگین نقل کننده بوده است. از بد حادثه، راهِ حدس هم مسدود است. چون در خاتمه نسخه خطی آمده است: «تمام رشد رساله عجائب غرائب اللغات تصنیف سراج الدین علی خان آرزو و بخط آرزو سن 15 جلوس والا» این قسمت آخر که کاتبِ نسخه و تاریخ کتابت آمده است، به خط کاتب نیست. یقیناً غلط است. سال این را تایید می کند. در سرورق کتاب این دو نوشته آمده است:

1-    غرائب اللغات تصنیفِ سراج الدین علی خان آرزو از کتب خانة حاجی محی الدین الطبیب

2-    بنده جلال الدین حیدر ابن حکیم محی الدی طبیب کتابِ هذا بطور یادگار و طیب خاطر عاطر خدمتِ حانِ والا شان، سراپا لطف و احسان، مجموعه خوبی های بیکران، مخدومی و مکرمی جناب احمد شاه خان صاحب گذرانید و از مِلکِ خود برآورده بقبض شان گذاشت. المرقوم چهاردهم اگست سن 1834 مطابق هفتم ماه ربیع الثانی 1250 هجری نبوی صلعم.

یعنی تقریباً یک سال پیش از درگذشتِ رنگین. و اولی که از قلمِ والدِ دومی است یقیناً پیش از آن سال باید باشد. اما چون تاریخی ندارد، نظر حتمی نمی توان داد.  می ماند یک احتمال دیگر که رنگین این محاورات را جمع آوری کرده بود و این نسخه خطی در همان زندگی او، پس از دیوان ریختی، نوشته شده باشد. در دریای لطافت (ص 90) آمده است که «کتاب دیگری نوشته است که در آن زبان زنانه است: اوپر والیان: چیلین/ اوپر والا: چاند/ اوجلی: دهوبن/ اندر والا: دل... » و منظور همین دیباچه دیوان ریخته است. چون دریای لطافت در سال 1222هجری/ 1807م تمام شد.

تا وقتی که از سالِ کتابت این نسخه خطی «نوادر الالفاظ» مطمئن نشویم، نمی  توانیم خلاف رنگین نظر دهیم. سر دست شواهد دیگری در اختیار نداریم و مسئله بدون پاسخ حتمی است.

از اینجا به بعد شادروان امتیاز علی عرشی هم بخش محاورات بیگمات نسخه خطی نوادرالالفاظ را آورده است و هم شرح دیوان ریختی که خود سعادت خان رنگین نوشته بود و در دو ستون جداگانه آنها را با هم مقایسه کرده است. مثلاً دو نمونه را ملاحظه بفرمایید:

اندر والا نہیں سمجھتا: مراد از دل و جان کہ نمی فہمند

بے دید ہے: یعنی بے مروت است

 

در پاورقی هم با مراجعه به فرهنگ های مختلف اردو و فارسی توضیحات عالمانه آورده شده است. از آنجایی که در فرهنگ نویسیِ قدیم اردو، «زبان زنان» جزو ویژگی های زبانی محسوب می شد و جلوی برخی از واژگان و محاورات «زبان زنان» حتماً نوشته می شد، این مقاله برای مطالعه فارسی زبان ها آورده شد. اصل مقاله را از اینجا دانلود کنید:

http://www.atuh.org/urdu-adab

 

خلاصه و ترجمه از مقاله به زبان اردو با عنوان: «محاورات بیگمات»، مقاله نویس: امتیاز علی عرشی، «اردو ادب»، جلد 3، شماره 3 و 4، ژوییه تا دسامبر 1952، انجمن ترقی اردو هند، عَلیگَر، هندوستان، صفحات: 101-133.

 

پی نوشت به قلم لیلا عبدی خجسته:

1- «دریای لطافت»، به زبان: فارسی. سال تالیف: 1223 هجری/ 1808م. سال چاپ: 1226 هجری/ 1849م. «مولوی مسیح الدین خان بهادر به تایپ نستعلیق و به تصحیح مولوی احمد علی گوپاموی از مطبع آفتاب عالمتاب در مرشدآباد (بنگال) چاپ کرد. سید انشا به نام ولی نعمتِ خود، نواب ناظم الملک سعادت علی خان بهادر ، نام کتاب را «ارشاد ناظمی» و «بحر سعادت» پیشنهاد داد و مرزا قتیل «دریای لطافت» و «حقیقت اردو» که نامِ «دریای لطافت» شهرت یافت و تا امروز به همین نام معروف است. مسیح الدین، میر منشی فرماندار کل و سفیر شاهِ اَوَد بود که بعدها همراه مادر واجد علی شاه به انگلستان رفت و پس از بازگشت در مرشدآباد چاپ خانه ای با تایپ فارسی تاسیس کرد». (مقدمه عبدالحق بر تصحیحِ متن فارسی دریای لطافت،  انجمن ترقی اردو، الناظر پریس، لکنو، 1916، ص 10)

متن فارسی«دریای لطافت» با تصحیحِ مولوی عبدالحق  در سالِ 1916 چاپ شد. در این چاپ، بخش منطق و عروض خارج شد و انشاءالله خان، حروف تهجی که به نامِ ولی نعمت خود گذاشته بود، در این چاپ به دلیل احتیاط در صحت تلفظ تغییر داده شد. سپس پَندَت برجموهَن دتاتریه کیفی دهلوی به زبان اردو ترجمه کرد: انجمن ترقی اردو اورنگ آباد دکن، هندوستان،  1935. پس از آن بارها این ترجمه از سوی ناشران مختلف در هندوستان چاپ شده است.

«دریای لطافت» را سید انشاء الله خان انشا (1169 یا 1170- 1233هجری) و مرزا حسن قتیل (1172-1233ق) نوشتند. بخش اول: صرف و نحو ِ زبان اردو (تالیف: انشاء الله خان) و بخش دوم: منطق، عروض و قافیه و معانی و بیان (تالیف: مرزا محمد حسن قتیل). فهرست کتاب:

دُردانه اول: در بیان کیفیت زبان اردو و حروف تهجی اردو

دُردانه دوم: متضمن تمیز محلات دهلی

دُردانه سوم: حاوی بعضی ذکر فصیحان؛ تقریر نواب عمادالملک؛ تقریر بهارا مل با عمادالملک؛ تقریر مرزا صدرالدین صفاهانی؛ جواب لالا مکتا پرشاد؛ تقریر مرزا کاظم اصفهانی؛ جواب از مولوی عبدالفرقان؛ تقریر براتی بیگم؛ جواب از کنیز مولوی کرم الرحمان؛ تقریر نورن کسبی با میر غفر غینی ویایی؛ جواب از غفر غینی ویایی؛ گفتگوی شاگرد تفضل حسین خان با خدمتگار بادام سینگ؛ جواب از خدمتکگار مذکور؛ موازنه فصاحت دهلی و لکنو

دُردانه چهارم: در مصطلحات دهلی

دُردانه پنجم: در گفتگو و مصطلحات زنان دهلی

در علم صرف

جزیره اول- شهر اول: در ذکر صیغه ها / شهر دوم: حروف و حرکات/ شهر سوم: در ذکر افتادن بعضی حروف از لفظ / شهر چهارم: در ذکر مصادر

در مباحث نحو

شهر اول: در تعریف اسم.

جزیره دوم: جمع اسم – مونثات حقیقی- مونثات سماعی- مونت تقدیری- فاعل- مفعول- مضاف- مضاف الیه- بیان حال- ذکر تمیز- ذکر مستثنی- ذکر منادی- لقب، تخلص، تحقیر، ترخیم- بدل، بدل منه- عطف- عطف بیان- علامت تمیز- معرّب- مبنی- ضمائر- کنایات برای عدد – اسمای افعال- اصوات- ظروف- اسمای تعظیم

شهر دوم: در ذکر فعل

شهر سوم: در ذکر حروف

شهر چهارم: در بیان فوائد ضروری

جزیره ششم: در علم بیان

شهر اول: در تعریف تشبیه / شهر دوم: در بیان استعاره / شهر سوم: در بیان مجاز/ در حُسن و قُبح کنایه

جزیره هفتم: در علم بدیع

شهر اول: در بدایع لفظی / شهر دوم: در بدایع معنوی

باغ: در تقسیم نظم و ذکر فواید دیگر

 

تهیه و تنظیم: لیلا عبدی خجسته

 

 

کد امنیتی
تازه کردن

تازه های نشر

آمار بازدیدکنندگان

مهمانان :

25 

امروز :
دیروز :
این هفته :
این ماه :
بازدید کل :
637
4475
14044
60577
16592567