کد مطلب : 5149
25 تیر 1396 - 07:59
تعداد بازدید : 42 بار
اخبار » اخبار وسط

این اثر به کوشش سیدمحمّد راستگو و معصومه عدالت‌پور، به عنوان پایان‌نامه در سال‌های 1386و1387تصحیح و تعلیق و پس از آن، در سال 1395 به مناسبت برگزاری همایش سه نسل از یک خانواده (شصت و پنجمین سال درگذشت ملک‌الشعرای بهار) چاپ شد. این کتاب دربرگیرندۀ سه فصل است. فصل اوّل که به معرّفی شاعر می‌پردازد از بخش‌های زیر تشکیل شده است:

زندگی‌نامۀ میرزا احمد صبور کاشانی، نام و نشان، تولّد و مرگ، مشاغل، اخلاق و رفتار، بستگان، سفرها، ممدوحان صبور، شاعران معاصر صبور، میرزا احمد صبور در تذکره‌ها و تاریخ‌ها، واقعۀ شهادت صبور، شعر صبور، صبور و دیگران، معرّفی نسخه‌های خطّی احمد میرزا و روش تصحیح.

فصل دوم اشعار شاعر را به ترتیب در قالب‌های زیر می‌آورد:

غزل‌ها، ترکیب‌بندها، قصیده‌ها، قطعه‌ها، مثنوی، رباعی‌ها

فصل سوم کتاب هم به تعلیقات اختصاص دارد

معرفی شاعر:

میرزا احمد صبور کاشانی (تولد: بین 1175 و 1185/وفات: 1228ه.ق)، زاده و پروردۀ کاشان و اصالتا، آذربایجانی است. تخلّص او صبور است. پدرش، محمّدعلی خان، وزیر لطف‌علی خان زند بوده. صبور، برادرزادۀ فتح‌علی خان صباست و شاعر و ادیب برجسته، ملک‌الشّعرای بهار، احتمالا، از نوادگان اوست. میرزا احمد از شاعران دربار فتح‌علی شاه قاجار و از نزدیکان و منشیان پسرش عبّاس میرزاست که پس از استقرار این شاهزاده در آذربایجان، از پایتخت به آنجا رفت. او در نظم و نثر و انشا، مقامی عالی داشت. همۀ تذکره‌ها از اخلاق و رفتار ستوده و پسندیدۀ صبور یاد کرده‌اند. این شاعر، زمانی، در منصب سرهنگی در اصفهان و مدتی در تبریز و گیلان سپری کرده و سرانجام، در جنگ ایران و روس در لنکران تالش کشته و در همانجا به خاک سپرده شده است. ممدوحان صبور در شعر، فتح‌علی شاه، ولیعهد او، عباس میرزا، و نیز چند تن دیگر از درباریان بوده‌اند و 14 قصیده نیز در مدح پیامبر خدا (ص) و پیشوایان دین (ع) سروده‌است. او معاصر شاعران برجسته‌ای چون صبای کاشانی، سحاب، مجمر و نشاط اصفهانی بوده است. صبور از شاعران دورۀ بازگشت است؛ یعنی در قصیده، پیرو قصیده‌سرایان خراسانی و در غزل، پیرو غزل‌سرایان عراقی به ویژه سعدی و حافظ است. او در قالب‌های گوناگون قصیده، غزل، رباعی، مثنوی، ترکیب‌بند و قطعه طبع‌آزمایی کرده است؛ البته گرایش او بیشتر به قصیده و غزل است.

 

قصیده‌ای از صبور کاشانی در مدح امام علی «ع»:

1.  شکنج دام بلا گیسوی مُعَنبر[1] اوست                             که جان زنده‌دلان پای‌بست چنبر اوست

2.  به تُرک غمزۀ او بین و تَرک هستی گوی                        که بی‌حمایت لشکر جهان مسخّر اوست

3.  کشید نرگس مستش ز عشوه خنجرِ ناز                         کجا روم که جهانی شهید خنجر اوست

4.  به چشم من همه عالم سیاه شد بی او                            که شمع بزم نکویی رخ منوّر اوست

5.  ندارم از سر جادوی زلفش آسان دست                          اگرچه فتنۀ عالم تمام بر سر اوست

6.  به ملک دلبری آن ماه دلستان شاهی است                       که آفتاب جهانتاب فرّ افسر اوست

7.  ز خوی او به دلم گرچه خارهای جفاست                       گل ریاض[2] وفا روی مهرپرور اوست

8.  به پیکرش نتوان گفت جان ز غایت لطف                         که به ز جان چو نکو بنگرند پیکر اوست

9.  ز خرّمی است سراپا خجسته گلزاری                            که چهره سوری[3] و لب غنچه، قد صنوبر اوست

10.    ز ناله‌ام نشود نرم، هان مخوان زنهار                           دل آنچه سخت‌تر از سنگ خاره در بر اوست

11.    شکوه پادشه حُسن او جهان‌گیر است                         که تُرک غمزه و هندوی زلف لشکر اوست

12.    به طایر[4] دل من بین که از خدنگ[5] غمش                     به خون کشیده چو مرغان بابزن[6] پر اوست

13.    همیشه بر سر خشم است، چون کند یارب                     کسی که مایل جنگ و ستیزه دلبر اوست

14.    هزار کین به منش گر بود ننالم از آنک                        به مهر شاه ولایت سرشته گوهر اوست

15.    خدیو[7] کشور دین شاه راستین حیدر                          که سجده‌گاه ملوک آستانۀ در اوست

16.    سپهر برشده فُلکی[8] است در محیط[9] وجود                  که فرّ و شوکت او بادبان و لنگر اوست

17.    غلامیِ درِ او جو گرت هوای مِهی است                      که تاج فرق شهان خاک پای قنبر اوست

18.    به رزم با تن تنها زند چو بر تن‌ها                              فلک معین و خرد یار و بخت یاور اوست

19.    چه بهره جانِ عدو را ز کشتزار حیات                        که ابرِ صاعقه‌آثار، تیغ کیفر اوست

20.    صف مخالف اگر راست گردد از در کفر                     چه غم، که حامی دین ذوالفقار صفدر[10] اوست

21.    ز تیغ اوست عیان رازهای فیروزی                               که شرح نکتۀ آیات فتح، جوهر اوست

22.    نبرد رستم و آهنگ هفت‌خوان لعبی[11]                         به جنب شیردلی‌های رزم خیبر اوست

23.    ز قدر و پایه نبیند تنی برابر خویش                           به غیر سیّدبطحا[12] که هم برادر اوست

24.    سپهر حلقه‌به‌گوش وی است کز پی عرش                    دو گوشوارۀ زرّین شُبَیر و شُبَّر[13] اوست

25.  نه هل اتی[14] است همی در خصال او مُنزَل                        که شرح سورۀ والشّمس نور منظر اوست

26.    ز شرق گو ندمد هرگز آفتاب منیر                             در آن زمین که فروزنده روی انور اوست

27.    حدیث قلزم[15] و عمان مخوان که گاه نوال[16]                  محیط فضل و کرم طبع جودگستر اوست

28.    سخا بر اوج کمال آفتاب و دست سخیش                    به گاه بخشش و بذل و عطیه خاور اوست

29.    خدای را شده او مَظهر کمال ولی                              جهان و هرچه در آن است جمله مَظهر اوست

30.    ز ملک تا ملکوت ار حجاب بردارند                          به چشم عقل سرایی کهن ز کشور اوست

31.    زهی به گلشن فضل آن نهال باروری                          که برّ [و] بخشش و احسان و مکرمت َبرِ اوست

32.    از آن نبرده خرد ره به کوی گمراهی                          که قاید[17] کرم و رحمت تو رهبر اوست

33.    چو خواند خطبه به نام تو مشتری ز آغاز                     فراز چرخ ششم پایگاه منبر اوست

34.    حریف رزم تو را محشر قیامت نیست                        که هر زمان که شود با تو چهره، محشر اوست

35.    فلک چو چنبر حکم تو را مطیع آمد                          کرات عالم عنصر محاط چنبر اوست

36.    گدای کوی تو را اوج عرش، فرش ره است                  ز خار و خاره اگر خود فراش بستر اوست

37.    جلال و مجد، سپهر است و جود و همّت تو                   به چشم عقلِ فلک‌سیر، قطب و محور اوست

38.    حریم توست بهشت برین و خاک رهت                      به مشرب[18] خرد از روی لطف کوثر اوست

39.    تو راست خاکِ در آب حیات و جان «صبور»                فتاده تشنه به راه طلب سکندر اوست

40.    تو ساز خضر رهش لطف خویشتن که همی                    به نوحه نوح ز طوفان دیدۀ تر اوست

41.    مباد کم ز سرش سایۀ عنایت تو                                وگرنه خاک مذلّت مدام بر سر اوست

 

نقدی محتوایی بر شعر صبور:

1.              شاعر، بیشتر، همان اوصافی را در ستایش امام علی «ع» برمی‌گزیند که در توصیف ممدوحان درباری و معشوقان بازاری از آن‌ها سود جسته است. جز چند بیت که اشارۀ مستقیم به امام می‌کند، به جای بیان و مطالعۀ موردی و نمونه‌وار بخشش و بزرگی ممدوح، سنت‌های معمول و متداول ادبی را در وصف اغراق‌آمیز خدّ و خط و خال و توجه به امور و شئون ظاهری به کار می‌برد. این قصیده در مناسبت با فرهنگ درباری، سرشار از اصطلاحات مربوط به وصف رزم (اگر چه شأن جهاد امیرمومنان (ع) آشکار است) و قهر ممدوح و سر فرود آوردن سران در پیشگاه اوست نه عناصر شعر فرهنگ شیعی.

مقایسه کنید با بخشی از قصیده‌ای با عنوان «در مدح ماه اوج خلافت و مهر برج سلطنت خاقان کیوان دربان ابّد الله ملکه»:

هم ز نسرین طلعت رخسار غلمان[19] دیده باز                   هم ز سنبل آیت گیسوی حورا یافته

با فروغ لاله و گل مهر تابان خویش را                           بی‌بهاتر از سُها[20] در چشم حَربا[21] یافته

یافت چندان گلشن آرایش که پنداری در آن                   ره نسیم لطف شاه عالم‌آرا یافته

شاه اسکندرلقا فتح‌ِعلی‌ شه کآسمان                              پایۀ دربان او برتر ز دارا یافته

بهمنِ بهرام‌صولت خسروِ جمشیدفر                             کز شکوه او تزلزل کاخ کسری یافته

احمدِ شرعِ هنر کز دانش او روزگار                                عقل را بوجهل‌سان نادان و شیدا یافته

موسیِ طور بها کز پرتو رایش سپهر                              در حجاب شرع پنهان نور بیضا[22] یافته

از ملوک افزون به دانش گشت، آری بوالبشر                   بر ملایک سروری از علم اسما یافته

که کار را از اوصاف و اغراق‌های نابه‌جا به جایی رسانده که ممدوح خویش را با پیامبران الهی درخور قیاس می‌شمارد!

در شعری از علی موسوی گرمارودی می‌خوانیم:

«پیش از تو هیچ فرمان‌روایی را ندیده بودم /  که پای‌افزاری وصله‌دار به پا کند /  و مشکی کهنه بر دوش کشد /  و بردگان را برادر باشد»

این شعر درست در تضاد با اشعار مدحی درباری است که ممدوح، حتی پیشوایان دینی، را به داشتن کلاه مزیّن و کمر زرّین توصیف می‌کردند. از همین روست که استاد شفیعی کدکنی ستایش مولانا از امام علی1 را در مثنوی شریف بالاترین نمونۀ مدیح آن حضرت در تاریخ ادبیات جهان اسلام برمی‌شمارد و می‌نویسد: «ما غالبا نمی‌اندیشیم که حجم نود و نه درصد مدایح آن حضرت مقداری وصف چشم و ابروی معشوق خیالی و موهوم است یا اغراق‌های آزاردهنده».

2.              از شاعران درباری جز این‌دست ستایش‌ها نمی‌توان انتظار داشت به ویژه آنکه از اشعار پرشمار موجود در دیوان صبور، تنها چهارده شعر به ستایش پیامبر و پیشوایان دین اختصاص یافته است. در واقع، اصالت کار در ستایش و مدح از آنِ دیگر ممدوحان اوست. البته از شاعری که به‌جای حضور در میان مردم و بیان دردها و رنج‌های مردمان تیره‌روز روزگار خود، عمر را در دربار سپری می‌کند و به ستایش امیران و درباریان می‌پردازد، چنین چیزی شگفت نیست. معلوم نیست اگر خواست و کام دربار چیزی دیگر بود، نه تظاهر به دین‌داری و دین‌مداری، شاعر همین اندک شعر را در ستایش بزرگان دین می‌سرود. عیار اعتقاد فرد را خواست و پسند حکومت‌ها تعیین نمی‌کند و اعتقاد راستین حتی با وجود مخالفت صاحبان قدرت نیز پنهان نمی‌ماند و ابراز می‌شود. این نکته را می‌توان حتی در اشعار شاعرانی دید که چندان هم ملتزم و متعهد به ظواهر دین نیستند یا دست‌کم تظاهر به دین‌داری نمی‌کنند؛ چنانکه در شعر هوشنگ ابتهاج ـ که شاعری سوسیالیست‌مآب است ـ می‌بینیم:

 «یا حسین بن علی / خون گرم تو هنوز /  از زمین می‌جوشد / هر کجا باغ گل سرخی هست / آب از این چشمۀ خون می‌نوشد»

3.              در ساختار اثر ادبی محتوا لفظ را و لفظ محتوا را تایید می‌کند و این دو در تعامل با یکدیگرند. اگر کار شاعر در لفظ، همه تکرار آرایه‌ها و الفاظ و تعابیر دست‌فرسود و غیرخلّاق باشد، در محتوا نیز ناگزیر گرفتار سنت‌های معمول و مشهور شعری و ادبی و در نتیجه کنار نهادن معناست. هم‌چنان‌که در این قصیده می‌بینیم.

4.              شاید یکی از دلایل به کارگیری این تعابیر ظاهری و خیالی در وصف پیشوایان دین، ضعف دانش تاریخی شاعر باشد که این کم و کاستی را با بیان این اوصاف پر می‌کند. نیز شاید اقتضائات دربار یا اقتضائات آن روزگار باشد.

 

ویژگی‌های بلاغی برجسته در این قصیده:

1.              این شعر بر وزن مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن است که وزنی خوش‌آهنگ و پرکاربرد با ضرب‌آهنگی تند است. قافیۀ بیت اول در بیت سی و پنجم این قصیده تکرار شده است که به آن صنعت ردّالقافیه گویند. این شعر قافیه‌های اسمی نظیر چنبر، مسخّر، سر و افسر دارد و ردیفش‌ ضمیری‌فعلیِ «اوست» می‌باشد. واژگان و ترکیبات این قصیده پرکاربرد و شناخته و به‌قاعده است.

2.              انواع تشبیهات به ویژه اضافۀ تشبیهی از آرایه‌های ادبی پربسامد در این قصیده است چون سرآمد آرایه‌های بیانی در سبک خراسانی تشبیه بوده است و قصاید دورۀ بازگشت به پیروی از قصاید سبک خراسانی پدید می‌آمدند. انواع دیگر صورخیال (مجاز و کنایه و استعاره ) در آن بسیار کم و کمیاب است.

3.              وجود انواع جناس، تناسب و هماهنگی‌های لفظی و معنوی:

سپهر برشده فُلکی است در محیط وجود                       که فرّ و شوکت او بادبان و لنگر اوست

سپهر حلقه‌به‌گوش وی است کز پی عرش                      دو گوشوارۀ زرّین شُبَیر و شُبَّر اوست

تو ساز خضر رهش لطف خویشتن که همی                      به نوحه نوح ز طوفان دیدۀ تر اوست

4.              اغراق در بزرگ‌نمایی:

حدیث قلزم و عمان مخوان که گاه نوال                         محیط فضل و کرم طبع جودگستر اوست

ز ملک تا ملکوت ار حجاب بردارند                            به چشم عقل سرایی کهن ز کشور اوست

5.              حسن تعلیل

از آن نبرده خرد ره به کوی گمراهی                            که قاید کرم و رحمت تو رهبر اوست

چو خواند خطبه به نام تو مشتری ز آغاز                       فراز چرخ ششم پایگاه منبر اوست

فلک چو چنبر حکم تو را مطیع آمد                             کرات عالم عنصر محاط چنبر اوست

6.              در این قصیده چند تلمیح به چشم می‌خورد. شاعر در ضمن برخی از این تلمیحات، ممدوح را با شخصیت‌های بزرگ تاریخی و اساطیری قیاس می‌کند:

نبرد رستم و آهنگ هفت‌خوان لعبی                              به جنب شیردلی‌های رزم خیبر اوست

تو راست خاک در آب حیات و، جان صبور                   فتاده تشنه به راه طلب سکندر اوست

تو ساز خضر رهش لطف خویشتن که همی                    به نوحه نوح ز طوفان دیدۀ تر اوست

نه هل اتی است همی در خصال او منزل                        که شرح سورۀ والشّمس نور منظر اوست

7.              قصیده با بیان ویژگی‌های تغزّلی و ساختگی و ظاهری ممدوح آغاز می‌شود و مانند دیگر قصاید با دعا پایان می‌یابد؛ در این قصیده خلاف پایان معمول قصاید مدحی که شاعر در حقّ ممدوح خویش دعا می‌کند، صبور برای خود دعا می‌کند و می‌خواهد سایۀ عنایت امام علی(ع) بر سر او پایدار باشد؛ یعنی صبور مقام ممدوح را بسیار برتر از آن یافته است که به دعای خیر شاعر مادح نیازمند باشد

تو ساز خضر رهش لطف خویشتن که همی                      به نوحه نوح ز طوفان دیدۀ تر اوست

مباد کم ز سرش سایۀ عنایت تو                                   وگرنه خاک مذلّت مدام بر سر اوست

8.              استفاده از یک تعبیر عامیانه:

ز ناله‌ام نشود نرم، هان مخوان زنهار                               دل آنچه سخت‌تر از سنگ خاره در بر اوست

9.               ترکیب دستوری به ...بین: نگاه کن

به طایر دل من بین که از خدنگ غمش                           به خون کشیده چو مرغان بابزن پر اوست

به تُرک غمزۀ او بین و ترک هستی گوی                        که بی حمایت لشکر جهان مسخّر اوست

 

منابع:

-                 صبور کاشانی، احمد، دیوان صبور کاشانی (میرزا احمد شهید)، به کوشش سیدمحمّد راستگو و معصومه عدالت‌پور، تهران، منشور سمیر، 1395.

-                 عظیمی، میلاد، عاطفه طیّه، پیرپرنیان‌اندیش، جلد دوم. تهران، سخن، 1391.

-                 غزلیات شمس تبریز، مقدمه، گزینش و تفسیر محمدرضا شفیعی کدکنی، جلد اول، چاپ پنجم، تهران، سخن، 1387.

-                 موسوی گرمارودی، علی، پیوند زیتون بر شاخۀ ترنج. تهران، سورۀ مهر، 1389.

 

پی‌نوشت:

 

[1]  عنبرین، خوشبو

[2]  ج. روضه، باغ و بوستان

[3]  گل سرخ

[4]  پرنده

[5]  تیر

[6]  سیخ کباب

[7] پادشاه

[8]   کشتی

[9]  اقیانوس

[10]  صف‌شکن

[11]  بازی

[12]  لقب پیامبر(ص)، بزرگ سرزمین بطحا(مکّه)

[13]  حسین و حسن(ع)

[14]  سورۀ هل اتی یا انسان در شان اهل بیت فروفرستاده شد. برای بهبود یافتن حسنین از بیماری، امام علی و حضرت فاطمه و حسنین علیهم السّلام نذر کرده بودند که سه روز روزه بگیرند و در سه روز متوالی، افطار خود را به مسکین و یتیم و اسیر بخشیدند.

[15]  دریای ژرف پر آب

[16]  بخشش

[17]  رهبر، پیشوا

[18]  آبشخور

[19]  ج غلام، خدمتکاران بهشتی به صورت امرد

[20]  ستاره‌ای کوچک و کم‌نور در بنات‌النعش صغری

[21]  آفتاب‌پرست

[22]  سپید و درخشان

 

شناسنامۀ کتاب:

نام: دیوان صبور کاشانی (میرزا احمد شهید)

مصحح: سیدمحمّد راستگو و معصومه عدالت‌پور

نشر: تهران، منشور سمیر، 1395

حجم: 378 صفحه

معرفی از : فاطمه هجری

سلیس

 

 

آمار بازدیدکنندگان

مهمانان :

325 

امروز :
دیروز :
این هفته :
این ماه :
بازدید کل :
1734
11252
70039
191900
9661480