کد مطلب : 7395
25 دی 1399 - 00:05
تعداد بازدید : 19 بار
اخبار » اخبار وسط

اسکات اوکونز (Vincent Clarence Scott O’Connor – 1869-1945) در سال 1920 از کتاب خانه خدابخش در پَتنا دیدن کرد و حیرانِ نوادراتِ آن شد وی کتابی به انگلیسی نوشت با عنوانِ: «An Eastern Library» که فهرست نویسان کتابخانه: عبدالمقتدر و عبدالحمید به ترتیب فهرست نسخه های خطی فارسی و عربی را در آن افزودند. این کتابِ انگلیسی را شادروان سید مبارزالدین رفعت (1918-1976) به زبان اردو ترجمه کرد با عنوانِ: «ایک مشرقی کُتُب خانه» (سال چاپ: 1950). از آنجایی که در روستایِ دیسنا هم کتاب خانه نفیسی بود، شادروان عبدالقیوم دَسنوی (1930-2011) در همان سالها کتابی درباره آن به زبان اردو نوشت با عنوانِ: «ایک اور مشرقی کُتُب خانه» (= یک کتاب خانه شرقیِ دیگر)

 

در 65 کیلومتری جنوب شرقیِ شهرِ پَتنا – مرکز ایالتِ بیهار هندوستان- روستایی به نام دیسنا است که بزرگان دین، ادب و دیگر علوم را به جامعه پرورش داده است. از زندگی نامه خودنوشتِ سید شهاب الدین دَسنوی (سالِ چاپ: 1933) برمی آید شهرت این روستا تا دور دست ها رسیده بود. البته آنچه این روستا را امتیاز بخشیده است کتاب خانه ای است به نام «الاصلاح».  هزاران کتاب – بیشتر به زبان اردو- در این کتاب خانه است .

 

در سال 1899 در این روستا انجمنی به نام مذاکره علمیه تاسیس شد که در سال 1904 به نام «انجمن الاصلاح» تبدیل شد. از پیشگامان آن، بشیر الحق و عبدالحکیم بودند که دارای افکار اصلاح گرایانه بودند. این انجمن کتاب خانه ای دایر کرد. ابتدا محل آن در یکی از اتاق های عبدالحکیم بود که بعدها به اتاقی در حسینیه منتقل شد. در مدت کوتاهی ذخیرة زیادی از کتاب و مجلات اردو را گردآوری نمود. در سال 1905 این کتاب خانه بیش از 800 تعداد کتاب/مجه داشت. سر فخرالدین - وزیر وقت آموزش و پرورش ایالت های بیهار و اُریسا- دو هزار رویپه اهدا نمود و در سال 1926 ساختمان کتاب خانه ساخته شد. در آن زمان تعداد این منابع به 4000 تعداد رسید.

در سال 1960 «کتاب خانه الاصلاح» با 8000 تعداد کتاب (اردو، فارسی، عربی، انگلیسی و هندی) به شهر پَتنا منتقل شد. کتاب های اردو، عربی، فارسی، هندی در آن بودند. تقریباً تمام شماره های مجلات مهم اردو در این کتابخانه گردآوری شد. عبدالقوی دیسنوی مدیر کتاب خانه بود.

 

نجیب اشرف ندوی در دورة دانشجویی­اش در شهر کلکتّه، از مجموعه فورت ویلیام کالج و مجموعه نادر رباعیات خیام (قرن 16 میلادی) را هم آورد و زینت «کتاب خانه الاصلاح» دوچندان شد. این کتابخانه بیش از 150 نسخه خطی داشت.

پس از تقسیم هندوستان، برخی از مردم دیسنا به پاکستان مهاجرت کردند و آنها که ماندند به فکرِ آینده «کتاب خانه الاصلاح» بودند. در سال 1957 ذاکر حسین، استاندارِ ایالت بیهار شد و شهاب الدین دیسنوی از بمبئی به ایشان نامه نوشت که برای محافظت از این کتاب خانه کاری کند. و استاندار به آن روستا رفت و با وجود مخالفت عده ای در سال 1960 کتاب خانه به خدابخش منتقل شد و اکنون به نام «مجموعه دیسنا» در آنجاست.

 

نسخه های خطی موجود در «کتاب خانه الاصلاح» از بزرگان دیسنا:

-         حکیم سید امجد حسین- طبیب و خوش­نویس. کتاب هایی به خط نسخ عربی نوشته است.

-         حکیم سید کاظم حسین- نسخه های خطی مجربات او نزد نتیجه اش- حکیم سید نجم الهدی- است. این نسخه های خطی به فارسی می باشند که تاریخ یکی از آنها: جمادی الثانی 1241 هجری است. نسخه جاتِ حکیم دیدار بخش دهلوی هم در همین شامل است.

-         حکیم محمد شیر عُرف حکیم محمدی. از صوفیان طریقه مجددیه بود و شرح مکتوبه مجددیه را به فارسی نوشت که در کتابی ضخیم و غیر مطبوعه است.

-         حکیم مولوی محمد حنیف که درباره صرف و نحو فارسی کتابِ «خیر المصادر» را نوشت

-         محمد ابراهیم شیر- از خوشنویسان برجسته بود که کتاب های زیادی از او  به عربی در کتاب است.

-         مولوی سید ابوظفر ندوی- کتاب های سانسکریت را به فارسی ترجمه کرد.

 

نسخه های خطی نفیسِ «کتاب خانه الاصلاح»:

نسخه خطی دیوان اشرف علی فغان که در آن فقط دو سه کتاب خانه در هندوستان داشتند. مولوی عبدالسلام ندوی در کتابش «شعر الهند» درباره این نسخه خطی مقاله مبسوطی نوشت که بعدها چاپ شد.

دیوانی از واجد علی شاه به خط خودش که به یک مستشرق فرانسوی تقدیم کرده بود.

حضرت شرف الدین بیهاری (درگذشت: 782 هجری) فالنامه ای به دو صفحه که اردوی قدیم در آن است.

 

مجموعه ای از ترجمه های رباعیات عمر خیام به انگلیسی

نسخه خطی از رباعیات خیام است که از سوی  سید نجیب اشرف ندوی اهدا شد. تعداد 206، بسیار زیبا، منقّش، مطلا حاشیه، تاریخ کتابت: 911 هجری/ 1505م. یعنی قدیم نسخه خطی رباعیات خیام که در کتاب خانه بادلیان است، این نسخه «کتاب خانه الاصلاح» 45 سال پس از آن نوشته شده بود. به خط سلطان علی المشهدی. پروفسور محفوظ الحق مقاله ای درباره این نسخه خطی برای مجله لندن تایمز نوشت. به محض چاپ مقاله تمام نگاه های اروپاییان به این نسخه خطی دوخته شد و مجلات «استیسمن» و «پانیز» در سرمقاله اشان تاکید کردند که هر طور است این نسخه خطی باید برای اروپاییان تهیه شود و حتی دزدیدن آن هم جایز است. نفاست این نسخه خطی به درجه ای بود که در سال 1930 برای نمایشگاه بین المللی پاریس فرستاده شد، فقط 12000 روپیه هزینه بیمه آن بود. بعدها این نسخه در کتاب مشهور سید سلیمان ندوی – خیام- در سال 1933 چاپ شد.

نسخه های خطی از مثنوی های جامی و نظامی است نه فقط اوج هنر خوشنویسی بلکه هنر نقاشی دوره مغول هستند. نسخه های خطی از نجوم و هیئت است که زیر مطالعه شاهان صفوی بوده است.

بهترین نمونه های نقاشی از جانوران در این کتاب خانه است که زمانی نزد لُرد کَرزَن بود. در سالِ 1952 سید شهاب الدین دیسنوی آمریکا رفت و با خودش آلبومی از این نقاشی برد که مردم آنجا حیرت زده شده بودند.

نسخه خطی قرآن کریم به کتابت عارف هروی؛ نسخه های خطی فارسی بیشتر از همه است؛ مطبوعات فورت ویلیام کالج.

 

فهرست نسخه های خطی و دیگر منابع چاپی کتاب خانه «الاصلاح» (دیسنا) در سایت ریخته آنلاین قابل مطالعه است:

تهیه و تنظیم: لیلا عبدی خجسته

 

 

کد امنیتی
تازه کردن