کد مطلب : 7190
12 مرداد 1399 - 14:02
تعداد بازدید : 185 بار
اخبار » مقالات

مجله «اردو ادب» به زبان اردو هر سه ماه یک بار از «انجمن ترقی اردو هند» در شهر دهلی در هندوستان منتشر می شود. در شماره ژانویه تا مارس 2020، مقاله ای درباره بیاض ناشناخته ای به فارسی از میر تقی میر آمده است که مقاله در اینجا با اندک خلاصه ای به فارسی ترجمه شده است:  [1]

 

میر تقی میر (1135-1225 هجری) معروف به خدای سخن غزل سرای معروف زبان اردو است. از آثار وی: «کلیات میر» (به اردو)؛ «دیوان میر» (به فارسی)؛ «ذکر میر» (به فارسی)؛ «فیض میر» (به فارسی)؛«نکات الشعرا» (تذکره، به فارسی و اردو). [2] الیوس اشپرنگر تالیفی به نامِ «مجموعِ نیاز» (مجموعة نیاز) را با شک به میر تقی میر نسبت داده است.

«مجموع نیاز» انتخابی از شاعران برجسته است در موضوعات مختلف که به ترتیب حروف تهجی آمده اند. زندگی شاعران اصلاً نیامده است، فقط نام و نمونه شعرشان است. «مجموع نیاز» در سالِ 1165 هجری تالیف شده است و شامل 268 ورق است. اشپرنگر این نسخه  خطّی را در کتاب خانه موتی محل شهر لکنو دیده بود. مشخصات نسخه خطی نیامده است. نمی دانیم اکنون این نسخه خطی کجاست؟ و معلوم نیست آیا نسخه دیگری از «مجموع نیاز» در جایی هست؟

«مجموع نیاز» یا مجموعه نیاز، ممکن است از میر تقی میر باشد. نگارنده این مقاله [دکتر معین الدین عقیل] در کتاب خانه «موسسه بین المللی اندیشه و تمدن اسلامی» در کوالامپور (مالزی) در مجموعه عبدالرحمن بارکر، [3] نسخه خطی تالیفیِ با این کیفیت از میر تقی میر را دیدم که درباره این تالیفِ میر تقی میر در جایی هیچ اشاره ای نشده است. روی جلد خود نسخه خطی «تذکره شعرای فارسی» نوشته شده است و فهرست نویس هم نام نسخه خطی را «تذکره شعرای فارسی» نوشته است. در صورتی که با مطالعه این نسخه خطیِ «مجموع نیاز» احتمال قوی می رود که همین است.

 

در نسخه خطی مجموعه عبدالرحمن بیشتر انتخاب های شعری آمده است در این موضوعات: «در تعریفِ محبوب»؛ «در تعریفِ ایاز»؛«در تعریفِ شکار»؛«در تعریفِ دهلی»؛«در تعریفِ فیل»؛ «در تعریفِ عصر»؛«در تعریفِ سخن»؛«در تعریفِ سماط و طعام».

در صفحه 48 میر تقی میر ذیل انتخاب شعرهای خودش نوشته است: «میر تقی میر المتخلص بمیر مولف این نسخه».

اگر این نسخه خطی مجموعه عبدالرحمن، همان نسخه خطی موتی محل باشد، ممکن است که اشپرنگر آن را به دقت مطالعه نکرده بود. همان طور که او برخی از نسخه های خطی را کوتاه و برخی را به تفصیل معرفی کرده است. اشپرنگر نوشته است که نسخه خطی موتی 15 سطری است و تعداد اوراق 268، در حالی که نسخه خطیِ مجموعه عبدالرحمن، 13 سطری است و تعداد اوراق 635.

 

ممکن است که میر تقی میر اراده کرده بود که مانندِ «تذکره نکات الشعرا» تذکره ای درباره شاعران فارسی بنویسد و از این رو «مجموع نیاز» را تالیف کرده بود و ابتدا شعرها را انتخاب کرده بود ولی دیگر به دلایلی نتوانست زندگی نامه شاعران را به آن اضافه کند.

نسخه خطی «مجموع نیاز» ناقص الطرفین است و با شعرهای «امینای فراهانی» شروع و به شعرهای «غلام.. تخلص» تمام می شود:  [تمام نقطه چین ها در مقاله اصلی است]

آغاز: ... با شمس نظر دزدیده از ماران همچو ... که ناپرهیزی ...

پایان: ... در غم هجرِ تو بجز ماتم نیست

 

کاغذ پوسیده، کرم خورده و اوراق آسیب دیده اند. واژگان یا از بین رفته اند یا ناخوانا هستند. برای مرمت آن در همه اوراق از کاغذ چسبان مومی استفاده کرده اند و به همین دلیل بسیاری از قسمت های نسخه خطی قابل خواندن نیستند. نسخه خطی جلدسازی محکمی دارد. در قطع بزرگ، تقریباً 10× 605 اینچ، به خط نستعلیق، شکسته آمیز و پخته. درست رویِ پیشانی متن یا درون سطر، به تعداد اوراق شماره گذاری شده است و روی پیشانی صفحه، به ترتیبِ صفحات. متن از صفحه 3 شروع و به صفحه 635 تمام می شود. گویا در آغاز یک ورق افتادگی دارد که هنگام جلدسازی افتاده است. مثلاً: تسلسلِ نمونه شعرهای میر تقی میر در صفحه 495 در صفحه 508 است و تسلسلِ شعرهایِ صفحه 507 در صفحه 510 است.

آخرین شاعر، «محمد اشرف یکتا» است که شعرش در صفحه 614 است و بعد شعرهای متفرقه، فقط یک بیت شعر، بدون ترتیب الفبایی آمده است. سپس در صفحه 617 این عبارت است:

«خاتمه در بیان بعضی آن شعرا (کذا) که نام آن معلوم است و باره که معلوم است. از احوال آنها اطلاع نه ... و بر فرازان عالم که نام شاعر سابق ذکر شده چون این بیاض سفینه است و غرض نوشتن اشعار پسندیده است آنها را قلمی نموده چون سبب کثرت حرکت فکی درین جا و ... دماغ داخل کردن ابیات بحالی نام هر یک نمانده درین صورت شعر ...». [تمام نقطه چین ها در مقاله اصلی است]

 

سپس نمونه کلام شاعران آمده است. عرض شد که در خودِ این نسخه خطی هیچ عنوانی نیامده است. ممکن است روی ورقی عنوان آن نوشته شده بود. چون تا حدی به مشخصات نسخه خطی «مجموع نیاز» که اشپرنگر گفته است شبیه است و چندان بی محل نیست اگر این نسخه خطی مجموعه عبدالرحمن را «مجموع نیاز» بلکه «مجموعه نیاز» بنامیم.

 

این نسخه خطی انتخابی از شعرهای فارسی شاعران ایرانی یا هندوستانی است. از برخی شاعران شعرهای زیادی انتخاب شده است مانندِ: سراج الدین علی خان آرزو. از برخی شاعران کم و از برخی فقط یک بیت. به قول خود میر تقی میر «بیاض»  است. و این آیینه ذوقِ فارسی میر تقی میر است. این شعرها ردیف وار نوشته شده اند. شاید از دیوان خود شاعران انتخاب شده اند. میر تقی میر دیوان فارسی اش را در سال 1192 هجری تالیف کرده بود، اما می دانیم که تا سال 1164 هجری میر تقی میر یک دیوان مختصری به فارسی تالیف کرده بود. نسخه خطی مجموعه عبدالرحمان سال تالیف یا سال کتابت ندارد. در نسخه خطی موتی محل، سال 1165 هجری نوشته شده است. در «مجمع النفائس» (تالیف: سراج الدین علی خان آرزو، سال تالیف: 1164 هجری) از دیوان فارسی میر تقی میر خبر داده شده است.

 

نام شاعران به ترتیب عبارتند از:  [تمام نقطه چین ها در مقاله اصلی است]

-         صفحات 3 تا 4: امینای فراهانی؛ احمد بیگ؛ مرزا ابراهیم اور ویاری؛ امینای بروی؛ اعجاز؛ عطار؛ ملا محمد سعید اعجاز.

-         صفحات 4 تا 6: قاضی امین، قاضی اسد، ... نظیر

-         صفحات 6 تا 7: مرزا اسماعیل، حاجی عبدالواسع اقدس، محمد قلی آصف

-         صفحات 7 تا 8: ارسلان بیگ ارسلان، میر محمد امین اواسی

-         صفحات 8 تا 9: حسن بیگ اولسی، اسیر ... محمد حسین انور، احسنی خواساری

-         صفحات 9 تا 10: میر آشوب، محمد شریف الهلام، مقیمانی خان، سید کمال اسماعیل، امنای رشی، غلام حسین خوانساری، اسماعیل فرما زخانی

-         صفحات 11 تا 14: امیر بیگ قصاب، اقدسی، شفیعای اثر

-         صفحات 14 تا 15: مرزا گل، محمد احسن ایجاد، نذر آگاه، ارجمند پسر غنی بیگ قبول

-         صفحه 15: علی امجد خان

-         صفحه 16: غلام علی آزاد

-         صفحه 17: شاه فقیر الله آفرین

-         صفحات 18 تا 21: قزلباش خان امید، شیخ حفظ الله الم، اسحاق خان مومن الدوله، خلیفه ابراهیم

-         صفحات 21 تا 30: سراج الدین علی خان آرزو. هم غزل هایش و هم رباعی هایش.

-         صفحات 30 تا 31: امانت رای، پور بها، اسحاق اطعم، بدیعی سمرقندی، حکیم پریوی

-         صفحات 31 تا 33: خواجه عبدالله مروارید بیانی، بساطی سمرقندی، منیر، بیرم خان خانان، باقر خان تخم ثانی، باقر خورده یونس کاشی

-         صفحات 33 تا 34: بهرام مرزا، بدیع الزمان، مولانا نصیری، شیخ بهاالدین آملی

-         صفحات 34 تا 35: شیخ عبدالسلام بیانی، سامی استرآبادی، عقیل بزمی، باقی نهاوندی، باقی دماوندی

-         صفحات 35 تا 36: محسن بیانی، شرندان ... برهمن، ابوالحسن بیگانه

-         صفحات 36 تا 37: حاجی شاه باقر، مرزا باقر

-         صفحات 37 تا 42: مرزا باقر مشهور بابک، میر برهان

-         صفحات 42 تا 60: مرزا عبدالقادر بیدل

-         صفحات 60 تا 63: شرف الدین علی پیام

-         صفحات 63 تا 67: بینش کشمیری

-         صفحه 67: چَندَر بهان برهمن

-         صفحه 71: تقی اوحدی صاحب تذکره

-         صفحات 85 تا 86: جلال الدین مولوی روم

-         صفحات 87 تا 88: عبدالرحمان جامی

-         صفحات 89 تا 90: جمالی دهلوی

-         صفحات 99 تا 100: امیر حسن دهلوی

-         صفحه 103: حیدر دهلوی

-         صفحات 103 تا 109: شیخ علی حزین

-         صحفه 109: حسام الدین حسامی والدِ سراج الدین علی خان آرزو

-         صفحه 116: محتشم علی خان حشمت

-         صفحات 117 تا 119: حکیم عمر خیام

-         صفحات 119 تا 122: خواجوی کرمانی مع ساقی نامه

-         صفحات 124 تا 128: سید حسین مخاطب به امتیاز خان خالص

-         صفحات 128 تا 129: بندرا بن خوشگو

-         صفحات 141 تا 142: خواجه میر درد

-         صفحه 153: میر محمد زمان راسخ

-         صفحات 153 تا 155: میر محمد علی رائج

-         صفحات 161 تا 162: عاقل خان رازی

-         صفحات167 تا 170: زلالی خوانساری

-         صفحه 172: سراج الدین منهاج لاهوری

-         صفحه 173: شیخ سعدی شیرازی

-         صفحه 174: حکیم سنایی غزنوی

-         صفحات 184 تا 194: حاجی محمد اسلم سالم

-         صفحات 206 تا 209: مرزا محمد افضل سرخوش

-         صفحات 209 تا 215: میر جلال الدین سیادت

-         صفحات 215 تا 217: زاهد علی خان سخا

-         صفحه 217: سعید اِی مُلتانی

-         صفحات 218 تا 219: ملا ساطع کاشمیری

-         صفحات 221 تا 227: مرزا محمد قلی سلیم

-         صفحه 231: شیخ شهاب الدین مقتول

-         صفحات 255 تا 259: محمد اسحاق شوکت بخاری

-         صفحه 274 تا 277: مرزا محمد علی

-         صفحه 290: مولانا طالب اصفهانی

-         صفحات 291 تا 294: محمد طالب آملی

-         صفحات 295 تا 301: ملا طغرای مشهدی

-         صفحات 303 تا 305: نور الدین ظهوری

-         صفحه 307: شیخ فریدالدین عطار

-         صفحات 313 تا 317: عرفی

-         صفحه 324: عارف لاهوی

-         صفحات 325 تا 329: نعمت خان عالی

-         صفحات 329 تا 334: ناصر علی سرهندی

-         صفحات 334 تا 337: هنرور خان عاقل

-         صفحات 343 تا 346: ملا طاهر غنی

-         صفحات 346 تا 348: محمد اکبر غنیمت کُنجاهی

-         صفحه 349: فخرالدین رازی، فردوسی، شیخ فریدالدین گنج شکر، فخری هروی

-         صفحه 350: شیخ الله داد سرهندی

-         صفحه 374: شیخ محسن فانی

-         صفحه 377 تا 378: شمس الدین فقیر

-         صفحات 390 تا 392: عبدالغنی قبول

-         صفحات 398 تا 399: ابوطالب کلیم

-         صفحات 403 تا 404: سعدالله گلشن

-         صفحه 406: مسعود سعد سلمان

-         صفحه 407: مطهر گجراتی، امام غزالی

-         صفحه 427: ممنون

-         صفحه 428: میر محمد مومن

-         صفحات 435 تا 439: رکن الدین مسعود کاشی

-         صفحات 454 تا 459: رای آنندرام مخلص

-         صفحات 464 تا 469: محمد نظام خان معجر

-         صفحات 469 تا 471: محتشم کاشانی

-         صفحات 472 تا 474: استاد ملک محمد قمی

-         صفحات 475 تا 476: ابوالبرکات منیر

-         صفحات 482 تا 483: سید مبارک مدهوش

-         صفحات 487 تا 512: مرزا مظهر جان جانان

-         صفحه 513: شیخ نجم الدین کبری، نظامی گنجوی، سلطان المشائخ حضرت نظام الدین، سید نورالدین نعمت الله ولی

-         صفحات 524 تا 528: مولانا محمد حسن نظیری نیشاپوری [در خود مقاله اصلی «نیشاپوری»]

-         صفحات 565 تا 571: مرزا محمد طاهر وحید

-         صفحه 577: میر جلال الدین وحشت

-         صفحات 583 تا 587: مرزا مبارک الله واضح مخاطب به ارادت خان

-         صفحات 599 تا 601: نورالعین واقف

-         صفحات 601 تا 603: علی قلی واله

-         صفحات 603 تا 604: بدرالدین هلالی

-         صفحه 604: مرزا هاتفی

-         صفحه 614: محمد اشرف یکتا

 

 

در متن مقاله اصلی تمامِ شعرهای فارسیِ میر تقی میر آورده شده است که در اینجا فقط چند بیتی آورده می  شود:

 

جمله تن مصروفِ دلجویی چو تار سبحه شد

ما به چشم مردمان از راه دل ها آمدیم

رفته خویش ایم ورنه منزل ما دور بود

شوق ما دامن کش ما شد که این جا آمدیم

*****

یک لحظه کاش سوی من خسته رو کنند

آنان که چاک سینه به مژگان رفو کنند

*****

میر این همه نه دارد تغیر حالِ عاشق

وقتیست، اتفاقیست، عهدیست، روزگاریست

*****

نیرنگ عشق بنگر، دار به هر دیاری

رسمی، رهی، طریقی، پیغمبری، امامی

*****

وعده دور قیامت هم پیِ تکمیل ماست

ذوق تا حاصل نگردد، لذتِ دیدار نیست

 

 

پی نوشت به قلم مترجم مقاله:

 

1-این مقاله پیشتر در مجله «معیار»، شماره 2، ژوییه تا دسامبر 2009، دانشگاه بین المللی اسلامی، اسلام آباد، پاکستان چاپ شده بود.

2- آقای دکتر نیّر مسعود (1931-2017) دیوان فارسیِ میر تقی میر را تصحیح کرد که در مجله «نقوش»، لاهور، شماره 131، ویژه نامه میر تقی میر، بخش سوم در ماه اوت 1983 منتشر شد، اما تاکنون به صورت کتاب مستقل چاپ نشده است.

 

3- محمد عبدالرحمان بارکر (نام اصلی: فلیپ بارکر- 1929- 2012) استاد مطالعات اسلامی در دانشگاه مک گیل کانادا.

 

«فهرست دستی نسخه های خطّی اردو، فارسی و عربی در مالزی» (موسسه بین المللی اندیشه و تمدن اسلامی) به کوششِ محمد ذاکر حسین از سوی کتاب خانه شرق شناسی و عمومی خدابخش، پَتنا، هندوستان در سال 1996 چاپ شده است که در سایتِ «ریخته» آنلاین قابل مطالعه است:

https://www.rekhta.org/ebooks/malaysia-mein-urdu-farsi-aur-arabi-makhtootat-ki-ek-dasti-fahrist-ebooks?lang=ur

 

 

خلاصه و ترجمه: لیلا عبدی خجسته

متن اصلی مقاله را از این لینک دریافت کنید:

http://www.atuh.org/urdu-adab

خلاصه و ترجمه از مقاله به زبان اردو با عنوانِ: «میر تقی میر کی ایک گم شده بیاض کی دریافت»، مقاله نویس: معین الدین عقیل، مجله «اردو ادب»، شماره 253، جلد 64، ژانویه تا مارس 2020، انجمن ترقی اردو هند، دهلی، هندوستان، صفحات: 40 تا 62.

 

 

کد امنیتی
تازه کردن

آمار بازدیدکنندگان

مهمانان :

55 

امروز :
دیروز :
این هفته :
این ماه :
بازدید کل :
1469
2938
12098
41910
16527841