کد مطلب : 7138
10 تیر 1399 - 13:35
تعداد بازدید : 19 بار
اخبار » مقالات

«تحصیل» مجلّه‌ای علمی- تحقیقی است که از از سویِ ادارة معارفِ اسلامی در شهرِ کراچی، پاکستان مقالاتی به دو زبانِ اردو و انگلیسی با محوریّتِ تراث‌پژوهی منتشر می‌شود. در شمارة 4، ژانویه-ژوئن 2019 مقاله ای از آقای محمد اِکرام چغتایی [1] دربارة اشپرنگر – نسخه شناسِ غربی- به زبانِ اردو نوشته شده است:

دکتر آلولیس اشپرنگر (Aloys Sprenger1813-1893) پس از کسبِ تحصیلاتِ ابتدایی به ویانا رفت و زیر نظر مستشرق هایِ معروفِ آن دوره: عربی، فارسی و ترکی را فرا گرفت. پس از دانش آموختگی در رشته شرق شناسی، به انگلستان رفت، در رشته طب در کمپانی هند شرقی مشغول شد و در سالِ 1843 به کلکتّه رفت. وی 13 سال در هندوستان سکونت داشت. نسخه هایِ خطّی نادرِ عربی، فارسی، ترکی و اردو را گردآوری نمود و پیش از قیامِ سالِ 1857 مردمِ هندوستان، آنها را با حفاظتِ کامل به آلمان فرستاد که به محض رسیدنِ به آنجا، در کتاب خانه سلطنتیِ برلین فروخته شد. امروز پس از وقوعِ دو جنگ خانمان سوز این نسخه هایِ خطّی در کتابخانه همین شهر همچنان محفوظ هستند. تئودور نولدولکه درباره اشپرنگر نوشته است:

When he [Sprenger] returned to Europe in 1858, he brought back with him probably the most systematic and comprehensive collection of Oriental manuscripts and printed books that have ever come from the Orient. After the collection passed to the

Koeniglische Bibliothek, Berlin, it was instrumental in augmenting a new era of Islamic studies in Germany.

 

زبانِ مادریِ اشپرنگر آلمانی بود. وی به زبان هایِ اروپایی مسلط بود. اشپرنگر برای استفاده از منابع شرقی، زبانِ ترکی چغتایی هم می دانست. با ورود به هندوستان در شهرهایِ دهلی و لکنو زبان اردو را آموخت که در نوشتار و گفتارش زبان اردو را استفاده می کرد. و مدیریتِ «کالج دهلی» به او سپرده شد. کالجی بود که نخستین بار زبانِ آموزشی در آن، زبان تدریس اردو بود. در همین جا با تاریخ نویس مشهور- سر هنری ایلیت (درگذشت: 1853) آشنا شد و به دستورِ او نسخه هایِ خطّیِ کتابخانه سلطنتی در شهر لکنو (موتی محل، توپ خانه و فرح بخش) را فهرست نویسی کرد. اشپرنگر در مدت 2 سال ده هزار نسخه خطّی را فهرست نویسی کرد. [2]

در کتابخانه برلین دستخطِ نوشته هایِ او به اردو و نامه هایِ او به اردو نگهداری می شود، نامه هایی که به استادان و شاگردانِ «کالج دهلی» می فرستاد. نامه هایی او به: مولانا مملوک العلی نانوتوی، مولانا محمد مظهر نانوتوی، مولوی کریم الدین پانی پَتی، مولانا ذوالفقار علی دیوبندی، مولوی سید برکت علی، منشی محمد ابوالحسن فریدآبادی. البته اشپرنگر نامه هایی به فارسی به شخصیاتِ مهم آن دوره هم می نوشت. [3] اشپرنگر زمانی که در دهلی بود، هفته نامه مصوّری با نامِ «قِران السعدین» منتشر کرد که درباره این نشریه در کتابِ سیرتِ خود نوشته است:

In the year 1845 I founded an illustrated journal in Delhi on the pattern of Penny Magazine. Its title was Qiran's-Sa'dain, that means the conjunction of two auspicious planets, Jupiter and Venus, which referred to the Occident and the Orient. It was the first attempt of its kind. After eleven years, when I left India, I felt great pleasure to see more than a dozen journals of its imitation."

 

 

کتاب هایِ به زبانِ اردو به خواهشِ او منتشر می شدند، مانندِ: «دیوان میر درد دهلوی»؛ «کهانی رانی کیتکی اور اودھے بهان»؛ «آثار الصنادید». اشپرنگر پیش از تَرکِ هندوستان، در صندوق هایِ چوبیِ بسیار بزرگ نسخه هایِ خطی و کتاب هایِ چاپی را تحتِ نظارتِ فردی به نامِ راس کماری با کِشتی به هامبورگ فرستاد (سالِ: 1856). البته پیش از فرستادن، فهرستِ مختصری از آنها تهیه کرد که تعدادشان 1972 بود. بیشترِ  نسخه هایِ خطّی به عربی و فارسی بودن. از دیباچه همین فهرست (17 نوامبر 1857) درباره شیوه گردآوری این مجموعه نوشته است.

در تقررنامه فهرستِ نویسیِ کتابخانه سلطنتیِ لکنو خطاب به اشپرنگر آمده بود:

You need not confine yourself exclusively to the king's libraries, but you can undertake, as opportunity offers, the examination of some of the best private collections in that city,

which are supposed to contain many rare and valuable works.

 

در یادداشت هایِ شخصیِ اشپرنگر، همچنین فهرست هایی از کتاب خانه هایِ شخصی در شهرهایِ لکنو و دهلی است که به دستور او آماده و فرستاده می شدند. تاجرانِ کتاب در این شهرها هم هر از گاهی اشپرنگر را از کتاب هایِ نادرِ چاپی و نسخه هایِ خطّی آگاه می کردند و او هم می خرید.

 

 

در ذخیره اشپرنگر علاوه بر نسخه هایِ خطّیِ عربی و فارسی، نسخه هایِ خطّی اردو هم هست که البته تعدادشان اندک است. طبقِ فهرستِ نویسیِ او تعدادشان 119 است. دو تا از این نسخه هایِ خطّی را نویسنده این مقاله [محمد اِکرام چغتایی] تصحیح و چاپ کرده است: «تاریخ یوسفی المعروف به عجائبات فرنگ» (به نثر- از: یوسف خان کَمبَل پوش) و «قصه منصور» (به نظم- از: احمد علی شوراج پوری). مرحوم دکتر مجاهد حسین زیدی تعداد نسخه هایِ خطّی به اردو در آلمان را 70 نوشته است که 35 تعدادِ آن از مجموعه شخصیِ اشپرنگر بوده است. در زیر زمینِ دو شهرِ ماربورگ و توبنگن سال هایِ سال است نسخه هایِ خطّیِ نگهداری می شوند. نسخه هایِ خطّی اردو بیشتر در شهرِ توبنگن است که دکتر خواجه احمد فاروقی آنها را کشف کرده است. از بین آنها این نسخه هایِ خطّی تاکنون تصحیح شده است:

 

- «کَربل کتها» – تالیف: فضل علی فضلی- تصحیح: خواجه احمد فاروقی، دهلی، 1965.

- « کَربل کتها» - تصحیح: مالک رام + مختارالدین احمد آرزو- دهلی، 1966.

- «دیوان بقا»- تالیف: بقاالله اکبرآبادی- تصحیح: خواجه احمد فاروقی- دهلی، 1961.

- «قانون النساء»- تصحیح: خواجه احمد فاروقی- دهلی، 1965.

- «امیرخسرو کا هِندَوی کلام» [شعرهایِ هندویِ امیرخسرو]- تصحیح: گوپی چَند نارنگ، لاهور، 2008.

همین طور در تصحیحِ برخی از تذکره های اردو (مثلاً: «نکات الشعرا» (تالیف: میر تقی میر)؛ «طبقاتِ سخن» (تالیف: مبتلا و عشق میرَتی) از این نسخه هایِ خطّیِ اردو موجود در آلمان استفاده شده است. خودِ اشپرنگر هم تذکره  شعرایِ اردو تدوین کرده بود که در فهرستِ او (سالِ: 1854 که در سطرهایِ بالا به آن اشاره شد) است. این تذکره را طفیل احمد به زبان اردو ترجمه کرد که با عنوانِ: «یادگار شعرا» چاپ شد: اُتّر پَرَدیش اردو آکادمی، لَکنو.

 

 

اشپرنگر پس از بازگشت به آلمان در شهر کوچک واین هایم زندگی کرد. نسخه هایِ خطّی و چاپیِ مجموعه شخصی اش را به کتاب خانه برلین فروخت. سپس در دانشگاه برن در سوئیس مشغول شد. از اسناد این دانشگاه معلوم می شود که اشپرنگر در آنجا هم اردو تدریس می کرده است. تالیفات و مقاله هایِ اشپرنگر به آلمانی و انگلیسی بسیار زیاد است، اما فقط در یکی از آنها درباره تاریخ زبان اردو بحث کرده است. در واقع گارسین دتاسی (1794-1878) بحثِ قدیم ترین شعرِ اردو را آغاز کرد که در  چاپِ اول جلد اولِ «تاریخ ادبیاتِ هندی و هندوستانی» (به زبانِ فرانسه، پاریس، 1839) چند شعر اردو را از سعدی شیرازی آورد. نیوبولت (T. J. Newbold) درباره این اشتباه به او نامه مفصلی نوشت. بلاند (N. Bland) از نویسندگان فرانسوی او را از دیوانِ هندیِ مسعود سلمان آگاه کرد. گارسان دتاسی در چاپِ دومِ کتابش: «تاریخ» (1870-1871، چاپِ عکسی، 1968، نیویورک) تمام بحث هایِ مربوط به سعدی و خسرو را شامل کرد و در این باره، منابعِ تحقیقی اش: «چیستان هایِ خسرو» (با ارجاع به اشپرنگر) و «نسخه خطّیِ چیستان خسرو» (در کتابخانه توپخانه در لکنو) بودند.

پس از درگذشتِ اشپرنگر، نزدیکانش یادداشت هایِ شخصی و اسنادِ او را در کتابخانه برلین تحویل دادند. نسخه هایِ خطی اردو در ذخیره اشپرنگر گرچه کم است، امّا هنوز جایِ کار دارد.

 

پی نوشت:

1-شایان ذکر است که آقای محمد اِکرام چغتایی کتاب خانه شخصی اش را که گنجینه ای از کتاب هایِ نایاب و کم یاب بود، به کتابخانه  برلین در آلمان هدیه داده بود.

2- آقای محمد اِکرام چغتایی این فهرست را به زبانِ اردو ترجمه کرده با مقدمه و تعلیقات چاپ شده است: «شاهان اَودھ کے کتب خانے»، انجمن ترقی اردو پاکستان، کراچی، 1973.

3- آقای محمد اِکرام چغتایی این مجموعه نامه  را گردآوری نموده با تعلیقاتِ عالمانه و عکس هایِ نایاب چاپ نموده است: « قدیم دہلی کالج انیسویں صدی عیسوی کی ایک غیر مذہبی درس گاہ: اساتذہ اور طلبا کے مکاتیب بنام الوئس اشپرنگر 1846-1856»، تروت سوسائتی، لاهور، پاکستان، 2012.

 

ترجمه و خلاصه از مقاله به زبان اردو با عنوانِ: «الوئس اشپرنگر کی اردو خدمات»، مقاله نویس: محمد اِکرام چغتایی، مجله «تحصیل»، شماره 4، ژانویه- ژوئن 2019، اداره معارف اسلامی، کراچی، پاکستان، صفحات: 63-71.

 

خلاصه و ترجمه: لیلا عبدی خجسته

 

این مقاله را از اینجا دانلود کنید:

http://tehseel.com/ا

 

 

کد امنیتی
تازه کردن