کد مطلب : 5411
09 آذر 1396 - 19:27
تعداد بازدید : 107 بار
اخبار » گزارش

گزارش مختصر همایش میراث مکتوب به زبانهای فارسی، عربی و ترکی در انستیتو دستنویسهای شرقی فرهنگستان علوم روسیه در سنت پترزبورگ - روسیه

 

ساعت ۱۰:١٠

ابتدا خانم دکتر پاپوا، مدیر انستیتو دستنویسهای شرقی فرهنگستان علوم روسیه، ضمن تشکر از حضور مهمانان، درباره روابط فرهنگی ایران و روسیه، به خصوص در حوزه نسخ خطی مطالبی ارائه نمودند.

 

ساعت ۱۰:۲۰

دکتر رضا ملکی رایزن  فرهنگی جمهوری اسلامی ایران درباره میراث فرهنگی و میراث مکتوب اسلامی سخن گفتند. اینکه نسخ خطی به عنوان اندیشه های جاوید، میتوانند در حل مشکلات جامعه ما سهیم باشند. این میراث کهن بدون تردید میتواند در حل مشکلات دیگر جوامع مدد برساند

باید با هم افزایی بتوانیم با محوریت نسخ خطی، کمک کنیم.

ایشان افزودند، ما با مراکز نسخ خطی  مسکو و پترزبورگ و تاتارستان و داغستان و دیگر جمهوریها ارتباطات علمی پیوسته داریم و امیدواریم بتوانیم، این سطح ارتباطات را گسترش دهیم و به سهم رایزنی فرهنگی ایران در مسکو آمادگی کمک، در عرصه مطالعات اسلامی و ایرانی را دارد.

 

ساعت ۱۰:۴۰

دکتر پروزروف، از اعضای هیئت علمی و مذیر بخش علمی انستیتو دستنویسهای شرقی درباره مراکز نسخ خطی و مشکلات حوزه نسخ خطی و مفاهیم و اصطلاحات این حوزه، سخن گفتند.

ایشان افزودند متاسفانه ما اکنون بحث اسلام هراسی را داریم، یا برخی معتقدند قرآن املای خود پیامبر است! یا مفاهیم مرتبط با سلفیت درست تفهیم نشده است.

وی در بخش دیگری از سخنان خود افزودند ما نیازمند نگاه آکادمیک بی طرفانه مبتنی بر اصطلاحات و ترجمه و سنتهای علمی جاری هستیم.

 

ساعت ۱۰:۵۰

آقای زایتسف، سرپرست انستیتو اطلاعات علمی علوم اجتماعی فرهنگستان علوم روسیه، در مسکو و فهرستنگار و نسخه شناس

وی افزود در اینجا نسخ خطی خوبی هست و احساس خوبی داریم. در اینجا بحث انجمن میراث مکتوب را خواهیم داشت. ما برای بهره مندی از این ظرفیتها نیازمند این همایشها هستیم.

کلکسسونهای خوبی در روسیه هست که به لحاظ مطالعاتی ارزشمند هستند. به استثنای مجموعه های پترزبورگ، در سالهای اخیر چندان توجهی به نسخ خطی نشده است.

وی سپس درباره کاتالوکاهای منتشر شده درباره نسخ خطی در روسیه، گزارشی دادند.

 

ساعت ۱۱:۰۵

دکتر علی اکبروف معاون رئیس انستیتو شرقشناسی فرهنکستان علوم در مسکو، درباره نسخ خطی و مجموعه ها و نحوه استفاده صحیح از این مصادر و نیز بهره مندی از حوزه دیجیتال سخن گفتند. اینکه مراکزی مانند سلیمانیه در استانبول کارها را تسهیل کرده اند

برای نمونه تاریخ پژوهی، مبتنی بر نسخ خطی است و ابتنا و استفاده از اینها در پژوهشها به نظر میرسد محدود شده است. بحثهای چاپ انتقادی متون انگشت شمار شده است.

 

ساعت ۱۱:۲۰

دکتر عظیمی، از اعضای هئیت علمی کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.

ایشان درباره نسخ خطی، به عنوان میراث علمی بشری، استفاده علمی و هم افزایی علمی با دانشمندان این حوزه سخن گفتند.

وی سپس درباره انجمن تیما در کمبریج افزودند اینکه ده سال پیش نسخه شناسان جهان را تجمیع کردند تا تجربیات دانشمندان حوزه کتابشناسی و نسخه شناسی در قالب هم افزایی علمی، گرد هم آید.

ما در کتابخانه ملی ایران نیز از این تجربیات بهره گرفتیم و میگیریم و امیدوارم این انجمن جدید بتواند زمینه این ارتباطات را فراهم سازد.

 

۱۲:۱۵

خانم دکتر ارسلانوا

پژوهشگر ارشد، و از فهرستنگاران نسخ و مسوول بخش نسخ خطی انستیتو تاریخ به نام ش. مرجانی در تاتارستان، وابسته به فرهنگستان علوم روسیه، در قازان.

ایشان افزود در حال دیجیتال سازی نسخ هستند، این مرکز از سال ۱۹۱۷ این مرکز در دهه شصت از سوی شخصیتی تکمیل شده و اکنون مجموعه زیادی ۷۳۶ نسخه خطی فارسی دارد و در حال نشر برخی آثار هستیم و ما در حال گسترش آی تی برای رشد کتابخانه هستیم.

آثار هنری فارسی ۱۱۷ نسخه خطی است موضوعات این نسخ بیشتر در تصوف است از جمله مرصاد العباد نجم الدین ابن دایه رازی، است که در دهه بیست میلادی به این مرکز منتقل گردیده است.

مرکز ما در حال حاضر گر چه دارای منابع بسیاری است ولی مهم تهیه امکانات لازم جهت دسترسی از جمله بانک داده ها و دیجیتال سازی است.

در بانک داده ها باید تصاویر نسخ باشد و ما در آاز راه هستیم و امیدوارم ما بتوانیم به این اهداف دسترسی یابیم.

مشکل دیگر مساله ضعف کادر علمی به جهت سنین بالا و دیگری مساله مالی حقوقها بسیار پایین است و یک مشکل دیگر نسل جوان انگیزهذای برای کار با متون کهن ندارد!

 

ساعت ۱۲:۲۰

آقای حسین متقی، پژوهشگر متون کهن در ایران

بررسی وضعيت نسخ خطی در روسیه

به نام خدا، عزيزان به خوبي مستحضرند، از ميان مواريثِ تمدّني و فرهنگي، ميراثِ مکتوبِ اسلامي، به خصوص، نسخه‌هاي خطي، از جايگاه ويژه‌اي برخوردار هستند. نسخ خطي، از آنجا اهميت ويژه پيدا مي‌کنند، که در سطر سطرِ برگ‌هاي زرين خود، ميراثِ علمي نياکان فرهيخته‌ي يک ملّت را در موضوعاتِ مختلفِ علمي، به نمايش گذاشته و به سانِ امانت‌داراني خدوم، به نسل‌هاي بعدي انتقال مي‌دهند. به دگر تعبير، هويتِ فرهنگي، علمي و تاريخي يک ملّت را بايستي در ميان حافظه‌ي تاريخي مضبوط در ميان برگ‌هاي اين مواريثِ کهن، جستجو کرد.

بدون ترديد، نسخه‌هاي خطي به عنوان پلِ فرهنگي ـ تاريخي، مي‌توانند، نقش عمده ای را در هویت سازی و آگاهي بخشي به جامعه‌ي‌ علمي نسلِ حاضر، ايفا کنند و مطالعه‌ي علمي روی برگ برگِ اين متون کهن، تحقيقاً اين آگاهي را مقدور و آشنايي را ميسور خواهد ساخت.

بر پايه‌ي آمارهاي نسبتاً معتبر که حدود سال 2000م از سوي مؤسسه‌ي الفرقان در لندن، منتشر شده است، در جاي جاي اين کره‌ي خاکي، پنج میلیون نسخه‌ي ‌خطی اسلامی (یعنی کتابت شده با خط و الفباي عربي) موجود است که از آن ميان، به طور ميانگين حدودِ 60% اين مواريثِ کهن، به زبان عربي، 20% به فارسي، 5% به ترکي و 15% نيز به زبان‌هاي ديگر، نظيرِ اردو، پشتو، ماليزي، بوسنيايي (= ياميادو)، کاستيلي (= خاميادو)، رومي (= اعجمي) و مانند آنها مي‌باشد.

در زمينه‌ي معرّفي علمي اين آثار کهن، بايد گفت، حدودِ نيمي از اين مواريث، به اجمال، مورد شناسايي اوليه قرار گرفته و طي دويست سالِ گذشته، براي حدودِ دو ميليون نسخه، فهرست‌هايي با فرمت‌هاي تحليلي، توصيفي يا نامگوي، به شکلِ کاغذي، همانندِ کتاب، مقاله، رساله و پايان‌نامه دانشگاهي، يا به صورتِ الکترونيکي، مانند بانک‌‌هاي داده‌ي برخطي (آنلاين) يا برنامه‌هاي نرم افزاري و ديجيتالي، به زبان‌هاي مختلف، در معرفي اين مواريث کهن، نگارش يافته است و البته بخش قابل توجّهي از آنها (حدود 70%)، در حدودِ دوازده تا پانزده هزار فهرست، با فرمت‌هاي متنوّع، به چاپ رسيده است، که محصول تلاشِ علمي طاقت فرسايِ بيش از هفت هزار شخصيتِ علمي، با مراتبِ علمي مختلف، در سراسر گيتي است.

به لحاظ تعدادِ نسخ و مکان‌هاي نگهداري آن، ترکيه، به عنوان ميراث‌دارِ امپراتوري ششصد ساله‌ي عثماني، با دارايي حدود يک تا یک و نیم ميليون عنوان نسخه، جايگاه نخستِ ذخائر تراثي جهان را داراست و ايرانِ اسلامي نيز با حدود هفتصد هزار تا یک میلیون عنوان نسخه، مقام دوم را به خود اختصاص داده است و به همين ترتيب کشورهاي ديگر، هر يک سهمي از اين آثار کهن، دارند که در همان پژوهه‌ي الفرقان، جزئيات آماري کشورها، شهرها و کتابخانه‌ها، به تفصيل گزارش گرديده است.

 بر اساس گزارشي که زنده‌ياد «اولگ آکيموشکين» از نسخه‌هاي خطي اسلامي موجود در کتابخانه‌هاي روسيه در سال 1992میلادی، ارائه نموده است، در کتابخانه‌هاي روسيه، در حدود 50000 نسخه‌ي ‌خطي اسلامي وجود دارد که از اين تعداد، دقيقاً 18733 نسخه‌ي خطي به عربي، 12612 نسخه، به فارسي، 9540 نسخه، به ترکي (با لهجه‌هاي متنوّع آن)، 148 نسخه به کردي، 28 نسخه به پشتو، 14 نسخه به ماليزي و 3 نسخه به اردو و 7057 نسخه نيز با عنوان نسخ خطي اسلامي (بدون تمايز زباني)، مي‌باشد.

امّا بايد گفت، شواهد و مطالعات میدانی و نیز گزارش‌هاي پراکنده، از وجودِ دستنويس‌هاي فراوان در جای جای جمهوري‌هاي تاتارستان، داغستان، باشقيرستان، اوستياي شمالي، چچنستان و غیره، حکایت دارد و به نظر مي‌رسد که در کتابخانه‌هاي روسيه، دست کم، يکصدهزار نسخه‌ي‌ خطي اسلامي وجود داشته باشد که طبعاً بسياري از آنها، هنوز شناسايي و معرّفي نشده‌اند.

عزيزان مستحضرند، عمده تمرکزِ نسخه‌هاي خطي اسلامي در روسيه، به لحاظ «کيفي»، به ترتيب، در شهرهاي سنت پترزبورگ، مسکو، قازان، مُخاچ قلعه، اوفا و گروزني است.

 ليکن به لحاظ «کمّي»، بررسي‌هاي اوليه، حاکي از آن است که جمهوري‌هاي تاتارستان و داغستان، مقام نخست را در تعدادِ نسخ خطي اسلامي در روسيه، دارا باشند، امّا از آنجا که اين دستنويس‌ها هنوز فهرست نشده‌اند، طبعاً آمارهاي دقيقي نيز نمي‌توان ارائه نمود، با اين احوال، همچنانکه اشاره گرديد، سرچشمه های علمی - تراثي موجود در شهر علم و دانايي، یعنی سنت پترزبورگ، به لحاظ «کيفي»، همچنان پيشتاز است!

در فهرستنگاری و معرفي اين مواريث کهن هم بايد اشاره کرد، از اوايل قرن 19میلادی، تاکنون بيش از 100 جلد فهرست در قالبِ کتاب، مقاله يا پايان‌نامه، به زبان‌هاي روسی... ، آلماني، فرانسوي، ترکي، فارسي، عربي و ديگر زبان‌ها، نگاشته شده که بسياري از آنها هم در اين سال‌ها، چاپ و منتشر شده اند.

نسخه‌هاي خطي اسلامي، در روسيه، به لحاظ کيفي و علمي، بدون ترديد، از ارزش بالا و فوق العاده‌اي برخوردارند، براي نمونه چند مصحفِ بسيار کهن به خطّ کوفي، کتابت شده در قرون 1-2 هجري، امروزه در انستيتو دستنويس‌هاي شرقي، کتابخانه‌ي دانشگاه سن پترزبورگ يا موزه‌ي ارميتاژ و دیگر مراکز علمی، نگهداري مي‌گردند که سرچشمه هایی بسيار غني براي مطالعاتِ قرآني هستند. يا براي نمونه‌اي ديگر، قديمي‌ترين نسخه‌ي خطي شيعي در روسيه، با نام الذخيره في علم الکلام، اثر کم نظيرِ دانشمند شهیر شیعه امامیه، سيّد مرتضي علم الهدي (د. 436ق) امروزه، زينت بخشِ قفسه های کتابخانه‌ي ملي روسيه است که دقيقاً سي و شش سال پس از درگذشتِ مؤلفِ اندیشمندِ آن، يعني سال 472ق، کتابت گرديده است.

درباره‌ي نسخه‌هاي خطي کهن فارسي نيز بايد گفت، نسخه‌ي کم نظيرِ تفسيرالبصائر يميني، مربوط به قرن ششم هجري، از نفيس‌ترين و کهن‌ترين نسخ فارسي در روسيه است و اين نسخه در کتابخانه‌ي انستيتو دستنويس‌هاي شرقي فرهنگستان علوم روسيه در سنت پترزبورگ نگهداري مي‌گردد و یا به عنوان نمونه ای دیگر میتوان به شاهنامه نفیس و کهن موجود در کتابخانه ملی روسیه اشاره نمود که مشحون از نگاره هایی نفیس از مکتب شیراز نخستِ دوره ایلخانی است.

از آنجا که پيش‌تر اشاره گرديد که بيش از 70% از نسخ خطي اسلامي موجود در روسيه، هنوز فهرست نشده‌اند، به تبع آن، با همين نسبتِ 70%، نسخه‌هاي خطي فارسي نيز در روسيه، فهرستی ندارند، روي اين اساس، خيلي نمي‌توان روي موضوعاتِ نسخ خطي فارسيِ فهرست نشده، با دقت و شفافيت، نظری قطعی داد؛ امّا با توجّه به موضوعاتِ همين تعداد نسخ فارسي که در اين سال‌ها، به اجمال و تفصيل، معرفي شده اند، نسخه‌هاي خطي فارسي در روسيه، کلکسيوني نفيس و متنوع، از آثار ديني، ادبي، تاريخي، هنري، فلسفي، علمي نظيرِ رياضي، نجومي، پزشکي، علوم طبيعي هستند و براي نمونه، گنجينه‌هاي موزه‌ي ارميتاژ و انستيتو دستنويس‌هاي شرقي آکادمي علوم روسيه و نيز کتابخانه‌ي ملّي روسيه در سن پیترزبورگ، مشحون از نسخه‌هاي خطي هنري و مُذهّب با نگاره‌ها و مينياتورهاي بسيار زيبا، عمدتاً، کار نقاشانِ برجسته‌ي ايران زمين، متعلّق به مکتب‌هاي هنري شيراز، هرات، تبريز، قزوين و اصفهان هستند. برای نمونه نسخه‌ي کهن و نفيسِ تفسير البصائر که به آن اشاره رفت، تذهيب و نگارگري آن به نظر مي‌رسد، به مکتبِ بغداد در قرن ششم هجري تعلّق داشته باشد که از جمله مکتب‌هاي هنريِ پيشا مغولي ايران است، که اگر با دقت، معرّفي شوند، طبعاً هر يک از اينها مي‌توانند، موضوع دهها، بلکه صدها پژوهشِ نوينِ علمی و دانشگاهي، باشند.

البته مي‌دانيم، روسيه امروز با توجّه به اينکه، ميراث‌دار دو دولتِ بزرگ تزاري و دولتِ سوسياليستي اتحادِ جماهير شوروي است، با اینکه نسخ و اسناد فراوني هم در ارتباط با تاريخ و فرهنگِ ايران در مراکز آرشيوي و کتابخانه ­هاي روسيه وجود دارد، امّا به جهتِ ملاحظات سياسي دولتين ايران و شوروي، در يکصد سال اخير، پژوهشگران ایرانی، چندان نتوانسته‌اند از ظرفیتها، فضاها، فرصت‌ها، زمينه ­ها و منابع مطالعاتي يکديگر استفاده نمايند.

اميد است به لطف الهي، زمينه‌اي منطقي، براي معرّفي علمي اين منابع تاريخي ارزشمند، از سوي اولياي فرهنگي دولت ايران و روسيه، فراهم آيد و بدون تردید، هر سندِ تاريخي، قطعه‌اي از يک پازلي علمي است که اگر نگاه ما به اين مواريث کهن، به تعبیر استاد شفیعی کدکنی، حفظه الله، از جنس و نوع «نگاه منشوري به متون» بوده باشد، بدون ترديد، اينها مي‌توانند زمينه سازِ توليدات علمي فراوان و نويني، در مراکز علمي ايران، و روسيه باشند.

 

ساعت ۱۲:۴۰

خانم دکتر علیبکوا،

پژوهشگر بخش ادبیات انستیتو زبان، ادبیاتو هنر به نام گ. تساداسی مرکز علوم داغستان وابسته به فرهنگستان علوم روسیه، در ماخاچ قلعه، درباره وضعیت نسخ در داغستان و اینکه مجموعه های متعدد فهرست نشده در داغستان زیادند و برخی مشکلات این حوزه سخن گفتند.

 

 ساعت ۱۳:۰۰

آقای فتح الله ذوقی از همکاران بنیاد مطالعات اسلامی در مسکو، گزارشی از وضعیت انتشارات حوزه نسخ خطی و کارها و طرحهای در دست اقدام مرتبط با نسخ خطی در بنیاد مذکور  سخن گفتند.

 

 ساعت ۱۳:۰۵

دکتر فرشادوف، رئیس بخش تاریخ، تاریخ فرهنگ انستیتو تاریخ، زبان و ادبیات در باشقیرستان - اوفا

در این. مرکز سه هزار نسخه خطی اسلامی، به زبانهای عربی، فارسی و ترکی وجود دارد و تعداد نسخ در حال افزایش است، طبعا تعدادی از اینها هم به فارسی است و ما از ایرانیها میخواهیم در معرفی اینها به ما کمک کنند.

وی افزود، این نسخ وضعیت خوبی ندارند و نیازمند ترمیم، تجلید و صحافی است. هدف ما حفظ و نگهداری این مجموعه است ما فهرستی برای نسخ خطی مرکز تهیه کردیم و فهرستنگاری باقی نسخ نیز در حال انجام است. همچنین ما در حال دیجیتال سازی نسخ خطی مرکز هستیم.

 

 ساعت ۱۳:۱۵

دکتر گیبادولین پژوهشگر ارشد انستیتو تاریخ، به نام ش. مرجانی وابسته به فرهنگستان علوم روسیه، در تاتارستان - قازان

موضوع صحبت ایشان درباره ترجمه قلندرنامه که از نسخ کهن موجود در ابوریحان بیرونی در تاشکند بوده است.

 

 ساعت ۱۳:۲۰

دکتر آلکسی خیسماتولین

پژوهشگر ارشد انستیتو دستنویسهای شرقی فرهنگستان علوم روسیه، ابتدا درباره شکلهای مختصر کار با نسخ خطی، گفتند، کار با نسخ یا تصحیح نسخه و مقابله آن با چند نسخه است یا چاپ فاکسیمیلی اثری نفیس است که با مقدمه مفصل درباره اثر و محتوای آن، یا مولف همراه است یا اینکه متن (عین نسخه یا تصحیح شده) با ترجمه همراه است.

وی سپس درباره سه اثر تصحیح شده شان سخن گفتند. یکی انیس ال.. ین خواجه محمدپارسا که دارای دو ورژن موجز و مفصل است.

 

 ساعت ۱۳:۳۰

دکتر اولگا یاستیربوا پژوهشگر ارشد نسخ خطی فارسی در کتابخانه ملی روسیه

وی گزارشی از کتابخانه ارائه دادند و پس از بیان تاریخ تاسیس این کتابخانه در سال ۱۸۰۵م گفتند که ۱۳۵۰ اثر فارسی در این مرکز موجود است

۲۰ هزار نسخه خطی شامل اسناد، تصویر، در ۲۵ زبان موجود است. از قرن دهم میلادی، به عنوان قدیمیترین پاپیروس هست. نسخ عربی ترکی فارسی و عبری. به لحاظ آماری ۲۰۰۰ عربی، ۹۵۰ فارسی، ترکی ۳۵۰ ترکی، چهار نفر همکار داریم.

ما نسخ را در اختیار محققان قرار میدهیم، در خصوص تحقیق و ترجمه آن اقدام میکنیم.

ماددر کتابخانه ملی، فعالیت خارجی با داخل کشوری و خارج از روسیه همکاری داریم.از جمله مما سالهای ۱۹۹۵-۱۹۹۶م با عربستان درباره نسخ عربی، اسرائیل درباره نسخ عبری و ایران (وزارت خارجه)، در دیجیتال سازی حدود ۱۳۵ اثر فارسی همکاری داشتیم.

آثار متعددی از ماتریالها و کاتالوگها منتشر کردیم بخصوص در معرفی و آثار هنری همچون شاهنامه و آثار مربوط به جامی و در آینده نزدیک درباره قرآنهای کهن و هنری این مرکز برنامه هایی داریم

البته ما ۲۰۱۴ هم یک همکاری داشتیم با دانشگاهی در ترکیه، درباره نسخ خطی ترکی. اکنون همکاران ما در حال دیجیتال سازی نسخ خطی هستند، اکنون در حال اتمام نسخ خطی کردی هستیم که تعدادشان زیاد نیست و برای آینده برنامه هایی نیز داریم.

ما در طی ۲۰ سال در نمایشگاه شرکت کردیم در قالب همکاری یا ارسال ماتریال یا شرکت مستقیم داشتیم. در سال ۲۰۱۵ ما میزبان یک نمایشگاه از فرهنگ ایران بودیم، ۳۰ اثر که در آرمیتاژ بود به همراه شاهنامه کهن کتابخانه ملی به نمایش داشتیم. هنر و ادبیات ایران و برخی کشورهای شرقی نمایشگاهی داشتیم.

 ما به عنوان کتابخانه حفظ میکنیم. نسخ. فارسی فهرست شده است ولی به صورت نامگوی است و فعلا به جهت مشکلات متعدد بحث فهرستنگاری نسخ فارسی به صورت توصیفی برنامه ای در دست نیست.

 

 ساعت ۱۳:۵۵

دکتر ادریسف، سرپرست بنیاد بین المللی ایران شناسی در مسکو

ایشان از حضور مهمانان تشکر نمودند.

 

 ساعت ۱۴:۰۰

درباره تاسیس انجمن پیشنهادی میراث اسلام و ایران و اساسنامه انجمن، و تعیین نام انجمن، ساختار آن، اعضای هیئت موسس و هیئت مدیره، بحثهایی شد. عنوان <انجمن پژوهشگران میراث مکتوب اسلامی> برای عنوان  انجمن تعیین شد و در نوبت عصر نیز درباره مواد اساسنامه بحث و بررسی گردید.