کد مطلب : 7393
25 دی 1399 - 00:02
تعداد بازدید : 143 بار
اخبار » گزارش
پرینت

دکتر محمد شرف‌الدین ساحل (زادروز: 1949م) از پژوهشگران هندوستانی است که دارایِ تالیفاتِ و تصحیحاتی در فارسی است . وی کتابی به زبان اردو نوشته است با عنوانِ«ناگپور میں فارسی» (= فارسی در سرزمین ناگپور هندوستان) (چاپ از: علیم پرنترس، ناگپور، هندوستان، 2002) [*] که در صفحات 92-93 نوشته است:

«از سلسله های معروف تاریخ سرزمین ناگپور هندوستان «بوسلا» [به اردو: بهوسلا] هستند که در سال 1854 گردش زمانه آنها را از بین برد و مردم به کوچ مجبور شدند. از این رو بیتر مردم نسخه های خطی را همراه خود بردند. فقط در محله «عرب کی باری» و «کتاب خانه قلعه گوند راجا» نسخه های خطی باقی ماند و پس از مدت اندک به خانواده های مسلمانان سپرده شد. در 15 اوت 1946 تقسیم هندوستان چنان آشوب و هراسی ایجاد کرده بود که برخی از ترس کتاب های نفیس خود را به چاپ انداختند و برخی کتابهایشان را فروختند. بابو محمد ابراهیم خلیل – سرپرست کتاب خانه ای در مومن پورا شهر ناگپور- این کتاب های فروخته شده را نگهداری کرد وقریباً 100 نسخه خطی بدست آورد و در آن کتابخانه نگاهداشت. در سال 1990 این کتابخانه نابود شد نگارنده [شرف الدین ساحل] با منت و التماس این نسخه های خطی را بدست آورد که امروزه زینت بخش کتاب خانه ام هستند. به نظرم این نسخه های خطی جزوِ ملکیتِ عادل ناگپوری بودند.

در قصرِ گوند راجا نسخه های خطی و کتابهایی بودند که بلافاصله پس از درگذشتِ راجا محمد اعظم (سال 1955)، پسرش – بی بی شاه- در جشنِ هندوها یعنی جشن هولی همه نسخه های خطی و کتاب ها را در آتش سوزاند. محمد اعظم شاه در سال 1924 از نظر ذهنی بیمار شد و کارش به دیوانگی رسید. به این بهانه فرزندانِ زنِ دومِ راجا مذهب خود را تغییر دادند و با سرمایه هایِ علمیِ راجا این طور برخورد کرده و همگی را نابودند کردند. در اینجا فهرست نسخه های خطیِ فارسی کتاب خانه ها تقدیم می شود».

 

1- «مفیدالخلائق»- رساله‌ای در علمِ طب. تاریخِ تالیف: 1285 هجری.

مولف: امیرالاطباء حکیم عنایت علی خان. وی پزشکِ مخصوصِ راجایِ منطقه بوسلا – رگوجی ثالث- بود. تعدادِ اوراق: 38 صفحه. اندازه: 10×7. هر صفحه شامل 12 سطر است. با روشنایی سیاه به خطِ کشید نوشته شده است.

2- «لطائف اللغات»- فرهنگِ فارسی. تالیف: مولانا ابراهیم دهلوی- ترقیمه ندارد. از این رو، نامِ کاتب و سالِ کتابت مشخص نیست. تعدادِ اوراق: 570 صفحه.اندازه: 9×6. هر صفحه شاملِ 13 سطر. الفاظ با روشنایی سرخ و معنی با روشنایی سیاه نوشته شده است. این فرهنگ کامل است. دکتر شرف‌الدّین ساحل در سالِ 2000 این نسخه‌خطّی را به دکتر امیر حسن عابدی اهدا نمود. آغاز:

«ذاتِ آن هم بهاری ست کاشف قلوب ارباب تنک و التباس و مدار الافاضل شیخ الهداد سرهندی  که مدار الافاضل سرپای اهل هند و شعراست موید الفضلای شیخ الاژدهلوی که الحق در حل لغات مویدالفضلا و علماست و فرهنگ ایِ متفرقه مثنوی که بعض ارباب طلب که در خور جهد و قیاس جمع نموده اند و تحقیقات به قیاس که در مدت دواز[ده] سال از تلمذ و تتبع این کتاب مستطاب و سماع ثقات حاصل شده بود فراهم آورده در سلک تدوین کشیده مسمی به لطائف اللغات گردانیده و اول حرف ارباب و آخر افصل قرار داده. چون لغات در هم نوشته بر هر لغتی عربی ع و فارسی ف و ترکی ت و سریانی س. کلمه که میان عربی و فارسی مشترکه است "عف" و بر لفظی که میان ترکی و فارسی مشترک است "تف" و لفظی که میان فارسی و هندی مختلط است "فه"و آنچه میان هندی و عربی متبسس ست "عه" علامت نهاده».

«در جمع و تالیفِ این مجموعه فرهنگ و دانش دوست بر جاده حقیقت و خلوص مستقیم مولانا ابراهیم دهلوی که مدتی با مسود این سطور در تدریس مثنوی حاضر بود و قراتاً و سماعاً تلمّذ نمود و مستحضر الفاظ و معانی کرد بده و جزو اعظم بوده در تصویرِ این نسخه‌ اعظم حق عظیم شکرالله سعیه درین مقدمه این دو بیت انوری که از امداد جمال الدین خطیب در قوافی گفته نسبت مشارالیه حالی جامع این جمع است ... هیچ کس در یک قوافی بنده را یاری نکرد هر که مبنی شعر دانست از رعیب و زرعات جز، جمال الدین خطیب آنجا که برخواند از ... عابدات صالحات».

3- «سفینة النجات»- درباره ایمان، توحید، کفر، شرک، بدعت و منکرات است. مولف: نامعلوم. تعداد اوراق: 548. اندازه: 12× 7. در هر صفحه 15 سطر. ترقیمه:

«الحمدلله و المنه که این کتاب سفینة النجات بروز یک‌شنبه، بوقت چهار گھڑی روز باقی مانده، بتاریخ 12 ماه ذیعقده روز یک‌شنبه 1297هـ نبوت اتمام یافت. بحکم جناب مولانا ومرشد حضرت بدرالدین حسن قادری، بپاس خاطر محبی و مشفقی جناب سید عبدالعلی صاحب (عادل)به خط زشتِ عاصی پُرمعاصی غلام زین العابدین عرف ابومیان عفی الله عنه اختتام یافت. مالک این کتاب سید میر عبدالعلی صاحب جمعدار است. اگر کسی دعوی کند باطل و نامسموع گردد فقط».

دکتر شرف‌الدین ساحل این نسخه‌خطی را به دکتر نورالسعید اختر (رئیسِ پیشینِ گروه فارسی،کالج مَهاراشتَر، بمبئی) در سالِ 2001 اهدا نمود.

4- «طوطی‌نامه»- تالیف: ضیاء نخشبی

این نسخه‌خطی ناقص‌الاخر است. اندازه 10×16. هر صفحه دارایِ 13 سطر می‌باشد. سطرهایِ آغازین:

مناجات بحضرت رازق النعاث فی عشر که رزاق و خوش و طیورنعم عمیم اوست و خالق ظلمت و نور حکم جسیم اوست تعالی و تقدس عن الصفات المسلمین و سرّه من سمات المشرکین مثنویات:

خدایا اهل دل را ذوق دل ده               ضیای نخشبی را شوق دل ده

دلم از زیاده قربت تازه کردان              کلم از آب رحمت خاره کردان

پس از حمد و نعت قصه شروع می‌شود:

«آغاز کیفیت بر نسبت این حکایت در ترکیب این روایات و نام نهادن این حکایت المدرایت خاکی این حکایت و راوی این روایت و سازنده این ترانه و گوینده این فسانه یعنی ضیای نخشبی غفرالله تعالی و الوالده و احسن الله تسلیماً و الله چنین گوید که ایام خوش و هنگام دلکش است... »

این نسخه خطی در شب یازدهم مشتمل بر حکایت گربه و کشته شدن موشان از دست بچه گرفه هشمان شدن او، تمام می‌شود.

5- «بهار دانش»- تالیف:عنایت الله کَنبوه

تعداد اوراق: 630. اندازه: 9×6. از «بر سرو جویبارِ خسرویِ جهاندار سلطان» شروع و به «لبریزآمدنِ جامِ عمر جهاندار جم شکوه درین خانه خراب» تمام می‌شود. هر صفحه، 15 سطر دارد. عبارتِ ترقیمه:

«بعون الله تعالی جل جلاله، نسخه بهار دانش تمت تمام شد. کار من نظام شد. بتاریخ بستم ماه ذیعقده 1239هجری روز یکشنبه بوقت ... روز برآمده در قصبه چانده اتمام یافت. تمت تمام».

6- «دستورالعمل آگهی»

از سطرهایِ ابتدایی متن برمی‌آید که از رقعاتِ اورنگ‌زیب، متونِ مهم انتخاب شده است. نسخه کرم‌خورده است و برخی از عبارت‌ها ناخوانا هستند. ابتدا:

«بعد حمد رب العالمین و نعت خاتم المرسلین که ... حقه امکان هیچ حرف آخرین نیست بر ضمیر صیرفیانِ سخن و جوهرشناسانِ این فن منکشف می‌سازد شقه‌هایِ خاصی که بعبارت گرامت از پیشگاه خدیو ... محمد اورنگ‌زیب عالمگیر بادشاه بنامِ بادشاه زاده‌هایِ والاتبار و امرایِ ذوالاقتدار اصدار یافته اکثر مقرّبان حضرت مستعدان و زمان دولت جمع نموده نسخه‌هایِ جداگانه ی ایراد حمد و نعت پرداخته بودند رای صواب نمای جامع علم و عمل اقتضایِ آن کرد که اگر این همه رسائل در رشته یک شیرازه به مجموعی بسته آید بصلاح سبست و بمستفیدان منفعت کلی خواهد رسید یکی از تریبت یافت‌های محفل فیض منزل در سنه یک هزار و یک صد و پنجاه و شش (1156)باین ترکیب داد و دستورالعمل آگهی نام نهاده».

تعداد اوراق: 86- اندازه: 6×10- از روشنایی سیاه استفاده شده است. رقعات با روشنایی سرخ مشخص شده اند. تعداد سطرها در صفحات مختلف است: 13 سطر، 14 سطر، 15 سطر، 17 سطر، 18 سطر. ترقیمه:

«نسخه انتخابات من تصانیف عالمگیر بادشاه غازی انارالله برهانه، بتاریخ بست هفتم شهر ذی‌الحجه 1224هـ جلوس اکبرشاه بادشاه مطابق غرّه ماه جون سن 18؟ عیسوی از خط خام فخرالله بیگ محمدی ساکن بهوپال عرف دارالپرورش تحریر یافت. تمت تمام شد».

7- «تاریخ بابت خاندیش»- این نسخه‌خطّی، ناقص الطرفین است. به همین دلیل، نامِ کتاب و مولف نامعلوم است. تعداد اوراق 148. اندازه: 8×5. به خط نستعلیق با روشنایی سیاه به نفاست نوشته شده است. هر صفحه دارایِ 13 سطر است. از متنِ نسخه برمی آید که به دوره اورنگ‌زیب تعلّق دارد و اوضاعِ سیاسیِ برارو خاندیش بیان شده است. با توجه به ناقص‌الطرفین بودنِ آن، ابتدایِ آن:

«باو عنایت فرموده او را با سردارِ بدرقه که خزانه بیارد بحضور پرنور رخصت نمایید و سرانجام نوازش کنند و تا آنجا باشد برای چوکی و خبرداری تاکید فرمایند که دزدی در خانه‌اش نشود و مرفه‌الحال بیاید و نیز حکم محکم صادر شد که بتاکید اکید ... که مستورات ... از برهانپور و خجسته بنیاد برآید و بطرف اردوی فیروزی روزی بیاید نشان عنایت عنوان در باب فرستادن راجه حسیکه و سید عبدالوهاب خان برای دادن خزانه و قافله و دیگر مطالب ...»

8- «کتاب حضوری»- مولف: نامعلوم- تعداد اوراق: 60- اندازه: 9×6 . با روشنایی سیاه با خطِ کشید نوشته شده است. در هر صفحه 19 سطر است. آغاز:

«خورمی چمن سخن، بطراوت حمد بهار پیرای است که گلزار ابراهم را در رخسار یوسف طلعتان نمرود نخون و مانیده و تاجدار لفظ و معنی بحشمت ثنای تارک آرای است که مسمی خلیل خود یعنی ابراهیم عادل شاه را در هفت اقلیم»

اختتام:

«بر قانون سخن تار نفس نواخته مضراب ربانست ترانه بنای جهان بانی ذخیره کام و زبان جهانیان باد. تمت تمام شد کتاب حضوری».

9- «مسائل اربعین»

تعداد اوراق: 60- اندازه: 10×6- با روشنایی سیاه به خط نستعلیق نوشته شده است. هر صفحه 19 سطر دارد- نام کاتب: عبدالقادر- پس از آیاتِ قرآنی:

«اما بعد چون در 1255 یک هزار و دو صد و پنجاه و پنج سلاله خاندان عالی شان خلاصه دودمان متعالی مکان محمد خان زمان خان ولد اوسط محمد باز خان مرحوم متوطن بهیکم پور پرگنه کول علی گڑھ وارد بلده دارالخلافه شاهجهان آباد شد و سی و پنج مسائل بطریق استفتا بخدمت جناب مستطاب سند الفقها و المحدثین قدوة العباد و الزاهدین مولانا و بالفضل اولانا ابوسلمان محمد اسحق ابقاه الله علی روس اهل الحق و الاحقاق سبط مولانا و مولی الکل حضرت شیخ عبدالعزیز محدث دهلوی غفرالله له آورده استدعای جواب بالصواب مع نقل عبارت از کتاب نمود و بنده ضعیف کاتب الحروف سید ابومحمد جالیسری عفاالله عنه السئیات را که درین شهر که از چند روز مقیم بود برای تحریر املایِ جوابات این اسئله معین فرمود. از آن جا که جواب سوالات سائلین بحد نظر هدایت و ارشاد طریقه سید مرسلین بر علمای نائبین فرض و واجب است بحکم کریمه و اما بنعمته ربک فحدث مولا ممدوح جزاه الله عنها و عن سایر المسترشدین منا باوصف لحقوق عوارض جسمانی و وجود عوائق روحانی حسب سوالات مسائل از کتب معتبره تلاش فرموده بجواب آن مسائل پرداخت و این خلاصه کتب را برای دیگر مسلمان محمدی هم در رسوم شادی و ماتم دستورالعمل ساخته- پس این خادم اهل ایمان بموجب ایمای شان پنج سوالات دیگر در آن افزوده بمسائل اربعین فی بیان سنة سیدالمرسلین نام نهاده».

10- «مایته المسائل»- همراه «مسائل اربعین» این رساله جلد شده است که تعداد اوراق آن 86 است. پس از حمد و صلوة و سلام:

«اما بعد اضعف العباد احمدالله بن دلیل الله ... که یکی از کمترین تلامذه ... نواسه امام المحدثین شاه عبدالعزیز بن شاه ولی الله المحدث الدهلوی ... مولانا الشیخ محمد اسحق بن محمد افضل الفاروقی المحدث الدهلوی ... می‌گوید که روزی بعضی ازصاحبزادگان والا تبار سلطانی و سلاله خاندان مملکتِ امیرتیمور گورگانی بسبب اختلافات اقوال و افعال علمای عصر نود (90)سوالات تحریر کناینده پیش جناب مولانا و شیخنا ... محرک و موکد براین معنی شدند که جوابهای این سوالات از کتب معتبره ارقام فرمایند که دیگر مسلمان را نفع دهد ... جوابهای اراده نمی‌داشتند لیکن بفرط رغبت صاحبزادگان و باستدعای حضارات دیگر ... این معنی بدرجه اجابت مقرو ن کردید و جوابهایِ سوالات مسطور از کتب صحیحه متداوله تحریر فرمودند ... پس از آن ساختم که این نود (90) سوالات را بصد تکمله نمایم لهذا سوالات عشره مع اجوبه جناب مولانا صاحب موصوف باینها الحاق نموده بمائته المسائل فی تحصیل الفضائل بالادلته اشرعیة و ترک الامور المنتهته موسوم ساختم آگاه شوید و بدانید ای طالبان صدق و صفا که این رساله نافعه در سن یک هزار دو صد و چهل و پنج (1245هـ) هجری صورت تهذیب و انتظام یافت ... »

ترقیمه:

«هذا الرسالة المبارکه المسمی بمائته المسائل فی تاریخ بیست نهم شهر شوال 1260هجری. کاتب الحروف عبدالقادر».

11- «مثنوی مولانا روم»- کاتب: ملا علی خان. تعداد اوراق: 252- اندازه: 7×5- در هر صفحه 15 سطر دارد مولانا حسین صیفی بر آن حواشی عالمانه‌ای نوشته است. این کتاب چاپ شده است.

12- «یوسف زلیخا»-  تالیف: عبدالرحمان جامی- نویسنده مقاله سه نسخه خطی از آن را دارد. یکی را سعادت خان در سال 1259 هجری نقل کرده  است. نسخه دومی ترقیمه ندارد. سومی را میر اوصاف علی در 29 محرم الحرام 1259 هجری نقل کرده است.

13- «اعتقاد نامه» – تالیف: عبدالرحمان جامی- نسخه خطی را سید عبدالعلی عادل نقل کرده است. تاریخ کتابت: 25 جمای الثانی 1255 هجری.

14- «دستور الالقاب»- مولف: دوست محمد چَریا کوتی- تاریخ ترقیمه ندارد. داخل آن نسخه های خطیِ: فالنامه میران محی الدین(به فارسی) و فرسنامه رنگین (به اردو جلد) شده است.

15- «بدیع الانشا»- مولف: یوسفی- در ترقیمه: «به تاریخ سیزدهم ماه ربیع الاخر و الحکمه حاضر بود تمام شد». نسخه خطی بسیار کرم خورده است.

16- «جامع القوانین»- نام مولف معلوم نیست. – ترقیمه ندارد.

17- «دستورالانشاء»- مولف: محمد فائق- تاریخ ترقیمه: رجب 1257 هجری در مطبع مصطفایی طبع شد.

18- «هفت ضابطه»- مولف: سید علی نقی خان ابن سید حشمت علی درباره نامه نویسی است- تاریخ ترقیمه: 1277 هجری.

19- «دستور سعادت»- مولف: سید علی سعادت رضوی- درباره نامه نویسی است.

20- «قواعد فارسی»- مولف: روشن علی انصاری جونپوری- کاتب: محمد گُل خان- تاریخ ترقیمه: 1236 هجری

21- «منشیعبه» در ترقیمه «بست و چهارم صفر المظفر...» آمده است. در علم صرف.

22- «نام حق»- مولف: مثنویِ مشهورِ علامه شرف الدین بخاری – در طهارت، وضو، غسل، تیمم و ارکان نماز است. تاریخ ترقیمه: 1255 هجری.

23- «دستورالصبیان»- به خط نواب عباس علی خان، تاریخ ترقیمه: 1261 هجری.

24- «مامقیمان»- نامِ مولف و کاتب معلوم نیست. در فهرست قدیم منشی نول کشور (لکنو) نام این کتاب است. تاریخ ترقیمه: دویم ربیع الاول 1253 هجری

25- «رحیما»- نام مولف و ترقیمه نیست. تاریخ کتابت: 1253 هجری. به روش «کریما» نوشته شده است. پس از مناجات دربار سخا، کرم، تواضع، تکبر، علم، جهل، داد، ظلم، قناعت، حرص، حق پرستی است.

26- «گلستان»- ترقیمه ندارد.

و چهار نسخه ناقص الطرفین دیگر هم هست که نامِ کتاب و مولف معلوم نشد.

 

پی نوشت

[*] درباره دکتر شرف الدین ساحل نگاه کنید به: انتشار «دیوان عادل ناگپوری» در هندوستان در همین «پایگاه خبری نسخ خطی بساتین».

«ناگپور میں فارسی» (= فارسی در سرزمین ناگپور هندوستان) در سایت «ریخته» به طور آنلاین قابل مطالعه است:

https://www.rekhta.org/ebooks/nagpur-mein-farsi-mohammad-sharfuddin-sahil-ebooks?lang=ur

 

تهیه و تنظیم: لیلا عبدی خجسته