کد مطلب : 4895
29 فروردين 1396 - 09:00
تعداد بازدید : 1823 بار
اخبار » مقالات

با مرور تاریخ انتقال میراث مکتوب شیعه نام بعضی بر تارک آن می درخشد؛ رجالی که نقش بارزی در انتقال علمی و روشمند آن میراث عزیز برای ما ایفا کرده اند، و اگر تلاش و زحمات طاقت فرسای آنها نبود، این امکان جدی وجود داشت که یا این میراث هرگز در اختیار ما نبود و یا به روش های غیر معتبر، مبهم و در یک کلام تاریک دستیاب ما می شد.

بدون تردید یکی از این شخصیت ها (ابو الحسين علی بن محمد بن محمد بن علی بن السكون الحلی النحوی) معروف به (ابن سکون نحوی) است. زادگاه وی شهر حله در عراق است و در قرن ششم هجری می زیسته، بعضی گفته اند که او در حدود سال 600 هجری و بعضی معتقدند که وی در حدود سال 606 دار فانی را وداع گفته است.
از او و حیات علمی اش در منابع تراجم نگاری و سیره نویسی، تجلیل زیادی شده، جالب این است که بهترین مطالب دربارۀ شخصیت علمی او در آثار اهل سنت آمده، و او را به علم، فضل و ورع و تقوی توصیف کرده اند. صفدی دربارۀ او می گوید:
«کان عارفاً باللغة والنحو، حَسَنَ الفهم، جَيِّدَ النقل، حريصاً على تصحيح الكتب، لم يضع قطّ في طرسه إلاّ ما وعاه قلبه، وكان ينظم الشعر، قال ياقوت وحكى لي عنه الفصيح بن علي الشاعر أنّه كان نصيرياً. وله تصانيف توفّي في حدود سنة ست وست مائة وقال محب الدين ابن النجّار قرأ النحو على ابن الخشاب واللغة على ابن العصار وقرأ الفقه على مذهب الشيعة وبرع فيه وكان يدرسه وذكر لي الحسن بن معالي الحلي النحوي أنّه كان متديناً كثير الصلاة بالليل وفيه سخاء ومروءة سافر إلى مدينة النبي صلى الله عليه وسلم وأقام بها وصار كاتبا لأميرها ثمّ قدم الشام ومدح السلطان صلاح الدين ومن شعره:
خذا من لذيذ العيش ما رق أو صفا* ونفسكما عن باعث الهم فاصرفا
ألم تعلما أن الهموم قواتل * وأحجى الورى من كان للنفس منصفا
خليلي إن العيش بيضاء طفلة * إذا رشف الظمآن ريقتها اشتفى
من المشرقات الآنسات كأنها * سقية بردي توسطت الحفا» [الوافي بالوفيات 22: 84].

زمان حیات او مصادف با شخصیت های بسیار بزرگی در شهر حله است شهری که در آن اوان مهمترین مرکز علمی شیعه به شمار می آمد. اگر ما فقط نام این افراد را بدانیم، و بدانیم که نام او در کنار اسامی این مشایخ بر روی نسخه های خطی آمده، قدر و منزلت این عالم برای ما بیشتر روشن می شود، اشخاصی چون ابن ادریس حلی صاحب «سرائر»، ابن بطریق حلی صاحب «عمده»، ورام بن ابی فراس صاحب «تنبیه الخواطر».
چنانکه از صفدی نقل شد او صاحب "تصانیف" بوده ولی متأسفانه هیچ یک از آثار او تا به حال شناسایی نشده، با همه این احوال و چانچه در ترجمۀ او گذشت او «حرص در تصحیح و مقابلۀ کتب داشته» و لذا نام او در بین افرادی دیده می شود که مهمترین میراث های مکتوب شیعه را در آن قرن کتابت، مقابله، تصحیح، سماع و قرائت می کردند و آنها را از مهمترین مشایخ آن عصر روایت و تحمّل می نمودند. در اینجا برای آشنایی بیشتر با تلاش های این دانشمند بزرگ آثاری را که توسط او کتابت، تصحیح، سماع و قرائت شده است را لیست وار متذکر می شویم:
1 ـ «نهج البلاغه»؛ او نسخه ای از نهج البلاغه را در سال 564 هجری قمری کتابت کرده و آن را با نسخه های کهن مقابله و تصحیح نموده است که ضبط کلمات و اختلافاتی را که وی در هوامش و متن به آنها اشاره کرده بسیار مورد اعتنا قرار گرفته است. نسخۀ او یکی از مهمترین نسخه های خطی این کتاب در بینِ نهج البلاغه پژوهان به شمار می آید. تا به حال پنج نسخۀ كهن از نهج البلاغه را می شناسیم که یا بلاواسطه و یا با واسطه از روی نسخۀ ابن سکون کتابت یا با آن تصحیح و مقابله شده و اختلافات این نسخه را با رمز «س» در هوامش خود آورده اند؛ این نسخه ها عبارتند از:
أ) نسخۀ كتابخانۀ آیت الله بروجردی در قم به شمارۀ: 61، که آن را علي بن أحمد السديدي در رمضان سنة 647 هجری از روی نسخۀ شيخ حسن بن يحيى بن كرم مورخ سال 587 هجری، کتابت کرده و سپس آن را با نسخۀ ابن سكون در 26 شوّال سال 684 هجری مقابله کرده است.
ب) نسخۀ کتابخانۀ آیت الله مرعشی در قم به شمارۀ: 3741، که به خط احمد بن محمّد بن جعفر بن احمد معروف بالربان در 6 رمضان سال 703 هجری در جزيرۀ أوال البحرين است که نسخۀ خود را از روی نسخۀ شمس الدين محمّد بن خزعل که او نسخۀ خود را از روی نسخۀ خط ابن سكون نحوی استنساخ کرده بوده، کتابت کرده است.
ج) نسخۀ آستان مقدس حضرت عباس (علیه السلام) در كربلای معلی. این نسخه به خط احمد بن محمّد بن اسماعيل البجلي الحدّاد الحلّي استاد شهيد اوّل است که آن را در ربيع الأوّل سال 728 هجری به پایان برده و او این نسخه را از خط ابن سکون استنساخ نموده است.
د) نسخه ای است کهن از کتابخانۀ رئيس الكتّاب در استانبول به شمارۀ: 943 که بلا واسطه از خط ابن سکون استنساخ شده است.

هـ) و دست آخر علاّمه کتابشناس ميرزا عبد الله افندی اصفهانی در قرن 12 از وجود نسخه ای به تاریخ 769 به خط «الشيخ الفاضل منصور بن محمّد بن عبد اللّه‏ المعروف والده بالشنبكي»، که آن را در مشهد الكاظمين عليهما السلام در بغداد ، از خط ابن السكون کتابت کرده بوده و بار دیگر با آن نسخه مقابله شده است، خبر می دهد.

2 ـ «الصحيفة السجادية»؛
بنا بر یادداشت های شهید اول بر روی صحیفۀ خود و نسخه های دیگر، ابن سکون نسخه ای از صحیفه را به خط خود کتابت کرده بوده. پیش از این گزارشی از نسخۀ شهید اول تقدیم دوستان شد و متعرض شدیم که نسخۀ صحیفۀ ابن سکون دارای اختلافات الفاظی است که مورد توجه بیشتر ناسخان فاضل صحیفه قرار گرفته و این اختلافات در بسیاری از نسخه ها انتقال پیدا کرده. اشاره به این نکته ضروری است که ابن سکون خود صحیفه را از بهاء الشرف علوی راوی اصلی صحیفه که نامش در ابتدای تمام نسخه های صحیفه آمده، است.

3 ـ «مصباح المتهجد الکبیر»، تألیف: شیخ الطائفه طوسی (ت 460 هـ ق)؛
به گزارشات بعضی از نسخه ها ابن سکون نسخه ای از این کتاب را به خط خود کتابت کرده است. از آن جمله نسخه ای به خط محمد يوسف بن محمود رقي مشهدي به سال 1099 قمری که نسخۀ خود را از روی نسخۀ به خط حسن بن راشد به تاریخ 830 قمری که با نسخۀ علي بن سكون نحوی در كربلاء مقابله کرده است، کتابت نموده. محمد يوسف رقي آورده که احمد بن حاجي محمد بشرويي توني نسخۀ واسطه را دوباره با خط ابن سكون در تاریخ 1068 مقابله نموده است. (فهرست كتابخانه ملی ملك ج 5 ص 251 شمارۀ 1).

4 ـ «المصباح المتهجد الصغير» تألیف: شیخ الطائفه طوسی (ت 460 هـ ق)؛ ابن سکون نسخه ای از این کتاب را به خط خود کتابت کرده بوده که تا قرن یازدهم موجود بوده و بعضی از ناسخان این دوره این کتاب را از روی این نسخه کتابت و یا مقابله کرده اند. پیش از این دربارۀ یکی از این نسخه ها در کتابخانۀ آیت الله گلپایگانی که به شکل دقیقی آن را با نسخۀ ابن سکون مقابله کرده بوده سخن رفت.
نسخۀ دیگری با تاریخ کهن صفر 574 هجری قمری ىر كتابخانۀ مجلس شورا در تهران نگهداری می شود که آن را وزیر مؤیّد الدین ابو طالب محمد بن احمد بن علقمی بغدادی (متوفای 656 ق) بر دانشمند، فقيه و عالم بزرگ شیعه در قرن ششم سيد أبو منصور عميد الرؤساء هبة الله بن حامد بن أحمد بن أيوب حلی لغوی (ت 609 ق) قرائت کرده است. این نسخه نیز با نسخۀ مصنّف و ابن سکون و ابن ادریس مقابله شده و در صفحه اول آن با قلم شنگرف آمده: «ماعليه بالحمرة فهو من نسخة مصحّحة مقروءة على بعض الفضلاء وما عليه بالسواد كانت بضبط أصله فهو من نسختين... بخطّ ابن سكون وإحدهما صحّحها الشيخ ابن إدريس رحمه الله». پیش از این به مناسبتی دربارۀ این نسخه سخن رانده شد. (نیز نگاه کنید: فهرست نسخه های خطی كتابخانه و مركز اسناد مجلس شورای اسلامی ج 37 ، ص43 شمارۀ 13547 ).

5 ـ «الأمالی» شیخ محمد بن بابویه قمی معروف به شیخ صدوق (ت 381 هـ ق)؛
او نسخه ای از این کتاب را به خط خود کتابت کرده است. این نسخه در تملّک مرحوم شیخ عباس قمی صاحب مفاتیح الجنان بوده که بعدها به فرزندان ایشان رسیده است. مرحوم قمی در کتاب الفوائد الرضوية خود از این نسخه خبر داده و ترقیمۀ ابن سکون را نیز عیناً در آنجا آورده است که ما نیز آن را نقل می کنیم: «فرغ من كتبه بتوفيق الله سبحانه علي بن محمد بن علي بن السكون يوم الخميس رابع عشر ذي الحجة سنة 563». و نیز اضافه کرده که روی این نسخه تملک محمد بن نظام الدين بن علي الاسترآبادي صاحب شرح ألفية شهيد اول به تاريخ اول ربيع الاول سال 813 هـ ق نیز آمده است.
تصویر این نسخه را در حدود سال های 78 شمسی بین میکروفیلم های کتابخانۀ آستان قدس رضوی دیدم و توقیق تملک تصویری از آن را داشتم و بعدها آن را با یکی از دوستان فاضلم با نسخۀ چاپی مؤسسۀ بعثت مقابله کردم.

6 ـ النهایة في مجرّد الفتاوی، تألیف شیخ الطائفه طوسی (م 460 هـ ق)؛
علی بن سکون از این کتاب نسخه ای را به خط خود کتابت کرده بوده که آن نسخه بعدها در اختیار معاصرش، فقیه شیعه ابن ادریس حلی صاحب سرائر قرار گرفته و او آن نسخه را با خط شیخ طوسی مقابله کرده است. ابن ادریس در بلاغی تصریح کرده که آنچه تعالیق در هامش این نسخه آمده از خود شیخ طوسی است. همین نسخه در قرن هفتم مورد اعتماد فقیه و شاگرد محقق حلی علی بن احمد سدیدی حلی در سال 663 قمری قرار گرفته و نسخۀ خود را با آن مقابله کرده، و سپس نصر بن محمد بن ابی البركات در صفر 726 قمری در بلاغ قرائتی که بر روی نسخۀ کهنی به خط ابو الفرج مسعود بن علی بن ابی الفرج با تاریخ نيمۀ روز يكشنبه 18 جمادی الاولی 546 هجری قمری نوشته، تصریح می کند که آن را با نسخۀ سدیدی مقابله و بلاغ های قرائت متعددی در سراسر نسخه نوشته است. نسخۀ اخیر (نسخۀ ابی الفرج) در كتابخانه اصغر مهدوی در تهران نگهداری می شده و در نشريه نسخه های خطی كتابخانه مركزی دانشگاه تهران (دفتر 2 ص 173 ش 487 ) معرفی شده است.

این موجزی بود از تلاش هایی عالمی در قرن ششم در راستای حفظ و صیانت میراث گرانقدر شیعه از تحریف، تصحیف و تبدیل که از نگاه شما خوانندۀ گرامی گذشت، امید که این نکات کوتاه چراغی باشد برای آشنایی ما با اصالت میراث عزیزمان..

منابعی که از علی بن سکون نحوی یاد کرده اند:
معجم الأُدباء 15 - 75 ، بغية الوعاة 2 - 199 برقم 1784 ، أمل الآمل 2 - 203 برقم 615 ، رياض العلماء 4 - 239 ، هدية العارفين 5 - 704 ، أعيان الشيعة 8 - 313 ، الفوائد الرضوية 327 ، طبقات أعلام الشيعة 3 - 115 ، معجم المؤلفين 7 - 229

سید حسن موسوی بروجردی

کانال کتابخانه علامه مجلسی