کد مطلب : 5084
22 خرداد 1396 - 08:21
تعداد بازدید : 916 بار
اخبار » مقالات

در كتابسازي سنتي، سرلوح عبارت است از نام و عنواني كه بر بالاي نامه [يا صفحه اول كتاب] نويسند، اما در اصطلاح كتاب‌آرايي به نقش و نگاره‌اي مُذهب يا مُرصع اطلاق مي‌شود كه بر بالاي نخستين صفحه زوج كتاب (صفحه دوم نسخه‌هاي خطي، يا پشتِ برگِ نخستِ آنها) ترسيم مي‌شده است

سرلوح كتاب داراي زمينه‌اي با آبِزر، لاجورد، و يا الوان ديگر بوده است و با گل و بوته، تشعير، خطوط اسليمي - ختايي، يا نگاره‌هاي هندسي روي آن را منقش مي‌كرده‌اند. اين‌گونه سرلوح‌ها را نسخه‌شناسان معاصر به نام "سرلوح ساده" مي‌نامند.گاهي در داخل سرلوح، عنوان كتاب، عبارات دعا، و مواردي جز آن تحرير مي‌شده است و گاهي نيز در زير سرلوح مذكور، البته چسبيده به آن، شكلي مستطيل‌گونه ترسيم و دو سوي اضلاع كوتاه آن با نيم دايره‌هايي مدور شده و به شكل كتيبه در مي‌آمده است، با زمينه پوشيده از سفيداب، آب‌زر، يا لاجورد كه "بِسمِلَه" يا عنوان كتاب در داخل آن نوشته مي‌شده است و امروزه از آن به "سرلوح مزدوج" يا "سرلوح كتيبه‌دار" تعبير مي‌كنند . از اواخر عصر تيموري و خصوصآ از عهد صفوي، بعضي از مذهبان نقطه‌هايي با سوزن بر روي زمينه زرين يا لاجوردين سرلوح‌ها مي‌زدند و با اين كار بر زيبايي سرلوح‌ها مي‌افزودند. معاصران از اين‌گونه سرلوح‌ها به‌نام "سرلوح سوزن زده" ياد مي‌كنند.

از آنجا كه سرلوح كتاب به لحاظ ابعادش، بايد با جدول* كتاب تناسب داشته باشد، عمومآ در ابعادي ترسيم مي‌شود كه ابعادش از سمت راست و چپ، موازي و متساوي با ابعاد جدول كتاب باشد. به اين مناسبت، در بسياري از موارد سرلوح‌ها را نيز از چهار طرف آن "مُجَدâوَل" مي‌كرده‌اند و آنها را را "لوح مُجَدâوَل" مي‌ناميده‌اند.

منشأ كشيدن سرلوح براي كتاب را بايد در تاريخ مصحف‌نويسي(قرآن) جست‌وجو كرد، در كتابت و نسخه‌نويسي قرآن مجيد، سرسوره‌ها با شكل هندسي و با آب زعفران فراهم مي‌آمد. به اين‌ترتيب نخستين سوره قرآن مجيد نيز با شكل و نگاره آغاز مي‌شد. اين شكل‌ها و نگاره‌ها در سده‌هاي 4 و 5ق. ابتدايي بودند و با سياهي ترسيم مي‌شدند. سپس به سرلوح‌هاي هنري و تزييني تبديل شدند. تا اواخر سده 8ق. براي برخي نسخه‌هاي نگاشته شده به فارسي و تازي نيز جدول‌هاي ساده و عادي ترسيم مي‌شد، اما از سده 9ق. كتاب‌آرايان به تأثير زيبايي سرلوح‌هاي هنري پي برده و به ترسيم سرلوح‌هاي مذهب و مرصع بر فراز پشتِ برگِ نخستِ نسخه‌ها اهتمام كردند، تا جايي كه از اين دوره به بعد يكي از كارهاي مُذهّبان، كشيدنِ سرلوح‌هاي هنري نسخه‌هاي نگارش‌هاي ادبي بوده است (:3 494). از اواخر عصر تيموري توجه تذهيب‌كاران به سرلوح‌كشي بيشتر معطوف شد. اما همچنان كه اشاره شد، سرلوح‌كشي بيشتر به نسخه‌هاي نگارش‌هاي ادبي ــ خصوصآ نسخه‌هاي ديوان‌ها و منظومه‌ها ــ اختصاص يافت به‌گونه‌اي كه "لوح ديوان" كه تعبيري شناخته در ادب منظوم فارسي است، مجال طرح يافت.

با ورود چاپ سنگي*، سنت سرلوح‌كشي در كتاب‌آرايي از بين نرفت و در نشر آثار ادبي فارسي به‌صورت چاپ سنگي در شبه قاره هند، ايران، و آسياي صغير سرلوح‌هاي ساده و گاه مزدوج، با سياهي و گاه با سياهي و سرخي ترسيم مي‌شد.

 مآخذ :)1 بياني، مهدي. كتابشناسي كتاب‌هاي خطي. به كوشش حسين محبوبي اردكاني. تهران: انجمن آثار ملي، 1363؛ )2 جامي، عبدالرحمن بن احمد. هفت اورنگ. به كوشش مرتضي مدرس گيلاني. تهران: سعدي، 1366؛ 3) حسين، يوسف. "رساله صحافي" در مايل‌هروي، نجيب. كتاب آرايي در تمدن اسلامي. مشهد: آستان قدس رضوي، بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1372، ص 457-495؛ )4 شاد، محمد پادشاه بن غلام محيي‌الدين. فرهنگ‌جامع فارسي ]آنندراج[. ذيل "لوح" و "سرلوح"؛ 5) "واژگان نظام كتاب‌آرايي" در نجيب مايل‌هروي. كتاب‌آرايي در تمدن اسلامي. مشهد: آستان قدس رضوي، بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1372، ص 571-.

منبع: سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی

 

 52 سر لوح زیبا و نفیس را می توانید از اینجا دریافت کنید.

 کانال تلگرامی زیبایی و هنر

 

 

آمار بازدیدکنندگان

مهمانان :

202 

امروز :
دیروز :
این هفته :
این ماه :
بازدید کل :
5664
13331
71126
260878
10390615