کد مطلب : 5100
31 خرداد 1396 - 12:42
تعداد بازدید : 1256 بار
اخبار » مقالات

مقدمه

جمال الدين محمد خوانسارى (م ۱۱۲۲ ق) معروف به آقا جمال خوانسارى يكى از علماى نامى جامعه شيعه است كه در نشر معارف حقه و ترويج مذهب تشيع قدم‏هاى بزرگى برداشته و خدمات برجسته بسيار درخشانى را انجام داده، و آثار گرانبهاى جاودانى از خود به جا گذاشته است.

اين بزرگوار بعد از پدر خود استاد الكل فى الكل عند الكل آقا حسين خوانسارى (م ۱۰۹۸ ق / ۱۰۹۹ ق)، بساط تدريس را در اصفهان كه مركز تعليمات علوم دينى در ايران در آن دوره به شمار مى‏رفته است پهن كرده و به تربيت اهل علم پرداخته، و چون جامع معقول و منقول بوده به تدريس هر دو قسمت اشتغال نموده است.

نظر به آن‏كه سلاطين صفويه كه با وى معاصر بوده‏اند ارادت تامه به وى و به پدرش داشته‏اند، به مقام تجليل و تعظيم و بزرگ داشت وى چنان‏كه شايد و بايد برآمده و به وظايف ترويج وى كما هو حقه قيام نموده‏اند. و در آن ضمن استفاده تمام را از كمالات وى نموده‏اند؛ از جمله آن استفاده‌ها آن است كه چون آقا جمال علاوه بر حيازت مقام بلند و پايه ارجمند فضل و كمال، خوش قلم و داراى تقرير و بيان بسيار فصيح به زبان شيرين فارسى بوده، سلاطين معاصر از وى درخواست و مسئلت نموده‏اند، چندين كتاب مهم را از عربى به فارسى ترجمه يا شرح نمايد. وى نيز اجابت فرموده و به انجام اين امر و انجاح اين مسئلت پرداخته است.

 

مقام علمى و اجتماعى آقا جمال خوانسارى

فاضل اردبيلى كه در حيات آقا جمال خوانسارى مى‏زيسته، كلماتى در وصف ايشان دارد كه مقام علمى و تقواى او را بر همگان روشن مى‏كند: «جمال الدين محمد ... الخوانسارى، جليل القدر، عظيم المنزلة، رفيع الشأن، ثقة، ثبت، عين، صدوق، عارف بالاخبار، والفقه والاصول والكلام والحكمة، له تأليفات ... مد اللّه‏ تعالى ظله العالى وصانه وأبقاه».[i]

نيز از نظر اجتماعى و علمى آقا جمال همسنگ علامه مجلسى به حساب مى‏آمد، و اين مسأله از كتابت مقدمه جامع الرواة كه به امر شاه سلطان سليمان صفوى نوشته شده به خوبى هويدا است. آقا جمال خوانسارى بعد از علامه مجلسى، سرآمد علماى عصر خود بوده است.[ii]

سيد محمد جاپلقى مى‏نويسد: «... وله كتب كثيرة منها حاشية على الروضة البهية، ولعمرى أنّه لم يكتب مثله في تعليقات الروضة، فإنّ تعليقاته من الفضلاء الأجلّة كثيرة، فإنّه أحسن من الكلّ بياناً للعبارة والاستدلال على المطالب الفقهيّه واطّلاعاً على أقوال العلماء والاجلّة وتفريعاً على الاُصول والقواعد الكليّة من الاُصولية والفقهية، فهو من الكتب الفقهيه المعتبرة الفقهيه».

 

نفوذ آقا جمال خوانسارى در دربار صفوى

علامه مجلسى متوفاى ۱۱۱۰ ق، در سال ۱۰۹۸ قمرى به شيخ الاسلامى اصفهان منصوب شد، و آقا حسين خوانسارى پدر آقا جمال نيز در همين سال وفات یافت، اگر چه در سال‏هاى قبل از وفات آقا حسين در روند سالشمارى آن سال‏ها، اشاره‏اى به شيخ الاسلامى آقا حسين خوانسارى نشده است، ولكن از علماى پر نفوذ و برجسته اين دوران، آقا جمال خوانسارى است. به دليل گرايش انديشه‏اى آقا جمال و حضور چشمگير او در عرصه سياسى و اجتماعى، نفوذ قابل توجه‏اى در دولت مردان صفوى، اعم از شاه سليمان صفوى و در نهايت با شاه سلطان حسين صفوى داشته است. گزارش خاتون آبادى درباره بنا نهادن و افتتاح مدرسه سلطانى، نام آقا جمال و نقش او در مراسم افتتاحيه آن اظهر من الشمس است: «... در وقت شروع به جهت رعايت آداب عالى حضرت مجتهد الزمان (مير محمد باقر) تكليف كردندعلامة العلمايى آقا جمال را تا اولاً ايشان شروع نمودند».[iii]

و نيز نظر آقا جمال خوانسارى درباره تاريخ قطعى روز ولادت امام على۷ در سيزده رجب و... گوياى نفوذ ايشان در دربار صفوى است، كما اين‏كه شاه سلطان حسين براى پذيرش منصب شيخ الاسلامى مير محمد باقر، از آقا جمال خوانسارى كمك مى‏طلبد، و... كه جايگاه آقا جمال و نفوذ او را در دربار صفوى مى‏رساند.

همكارى آقا جمال با دربار صفوى از تأليفات و ترجمه‏هاى ايشان به خوبى روشن مى‏شود، چرا كه از بيست عنوان كتاب موجود آقا جمال خوانسارى، دوازده عنوان به درخواست شاهان صفوى است، كه فهرستوار در اين‏جا نام مى‏بريم.

۱. آداب نماز يا ترجمة الصلاة، به نام شاه سلطان حسين صفوى.

۲. أسئلة السلطانية، (جواب سؤالات شاه سلطان حسين صفوى).

۳. اختيارات الأيام، به نام شاه سليمان صفوى.

۴. تحفه عباسى، به نام شاه عباس صفوى دوم.

۵. ترجمه مفتاح الفلاح به نام شاه صفى دوم (شاه سليمان صفوى).

۶. رساله‏اى در خمس به درخواست حاكم وقت نوشته شده.

۷. رساله نماز جمعه، براى شاه سليمان نوشته شده.

۸. رساله نيت، كه براى شاه سلطان حسين نوشته.

۹. رساله طينت مؤمنين، شرح اخبار طينت به نام شاه سلطان حسين.

۱۰. مزار، زيارت نامه، برای شاه سلطان حسين.

۱۱. ترجمه الفصول المختاره، كه برای مقرب الخاقان حاج احمد بيك است.

۱۲. ترجمه و شرح غرر الحكم، برای شاه سلطان حسين صفوى.

همانطور كه ملاحظه مى‏كنيد اكثر تأليفات و ترجمه‏هاى آقا جمال خوانسارى به درخواست و به نام شاهان صفوى تأليف شده، كه اين نشانگر ارتباط  خوانساری با آنهاست.

 

ترجمه‏ هاى فارسى آقا جمال خوانسارى

شرح حال و كتابشناسى آقا جمال خوانسارى را در دانشمندان خوانسار از ص   ۱۸۵ ـ ۲۵۷ به تفصيل آورده‏ام، و در شرح حال آقا جمال خوانسارى پنجاه عنوان از تألیفات ايشان كتابشناسى و نسخه‏شناسى شده است كه ده عنوان از آنها، ترجمه‏هاى فارسى است كه در اين مقاله به نقد و بررسى آنان مى‏پردازيم:

 

۱. ترجمه قرآن

شيخ حر عاملى كتابى را با عنوان ترجمة القرآن الكريم به آقا حسين خوانسارى نسبت مى‏دهد[iv] و صاحب رياض العلما نسبت دادن ترجمه قرآن را به آقا حسين خوانسارى و آقا جمال خوانسارى رد مى‏كند: «وأقول:ترجمة القرآنممّا لم اسمع به منه۱، ولا من أولاده، ولم يكتبها لي ولده [: آقا جمال] فى جملة مؤلفاته، فهى سهو من هذا الشيخ [: شيخ حر عاملى]»[v]

شيخ آقا بزرگ تهرانى كلام شيخ حرّ عاملى را بر كلام صاحب رياض ترجیح می‌دهد. اما در تطبيق ترجمة قرآن آقا حسين بر ترجمه قرآن چاپ شده (يعنى موائد الرحمن = تاج التراجم) به اشتباه افتاده است، و به نقل از فهرست مدرسه سپهسالار نوشته كه ترجمة قرآن آقا حسين در هند به چاپ رسيده است.[vi]

در كتب تراجم از ترجمه قرآن آقا جمال خوانسارى نام برده نشده، و بعد از چاپ كتاب موائد الرحمن يا تاج التراجم در هند، اين ترجمه را در کتابشناسی‌های متأخر به آقا جمال خوانسارى منسوب كرده‌اند.

در فهرست آستان قدس رضوى آمده است:

موائد الرحمن فى ترجمة القرآن فارسى، نام مترجم در ديباچه ذكر نشده و عصر مترجم هم معلوم نشده، كتاب ترجمه ساده قرآن شريف است كه در اصفهان به نام پادشاه وقت تأليف نموده. حروف مقطعه واقعه در اوايل سور را عينا آورده. مترجم در ديباچه آورده است كه پيش از اين كتاب حسب فرمان شاهنشاه ايران كتب تورات و زبور و انجيل را نيز در اصفهان نقل به پارسى داده است. در حاشيه كتاب تمامى قرآن مندرج است. محل و تاريخ چاپ ذكر نشده، اين كتاب را ميرزا محمد ملك الكتاب نشر داده، گمان مى‏رود در بمبئى چاپ شده.[vii]

شيخ آقا بزرگ تهرانى مى‏نويسد:

موائد الرحمان فى ترجمة القرآن إلى الفارسية، ويقال لهتاج التراجم، طبع بالهند منسوبا إلى الآقا جمال الدين محمد بن الحسين الخوانسارى ومرّ فىذريعه، ج ۴، ص ۱۲۶. ترجمة القرآن لوالده آقا حسين.[viii]

ظاهرا تهرانى متأثر از كتاب‏هاى چاپ شده زمان خودش اين نسبت را داده است. لذا خانبابا مشار در شرح حال آقا جمال مى‏نويسد: «تاج التراجم موسوم به موائد الرحمن (حرز الامان وثمرة شجرة حضرت سبحان)، آيات قرآنى در هامش، ترجمه در متن، بمبئى، ۱۸۶۷ م، سنگى، خشتى، به اهتمام ملك الكتاب، ۳۷۰ صفحه».[ix]

ترجمه قرآن آقا جمال در ذريعه، ج ۲۶، ص ۱۲۲، به عنوان ديگرى هم معرفى شده است: «تاج التراجم او موائد الرحمن فى ترجمة القرآن، طبع بالهند منسوباً الى المحقق آقا جمال الدين بن الآقا حسين الخوانسارى. والظاهر انه غير ترجمة القرآن الذي مرّ فى ج ۴، ص ۱۲۶، أنّه لآقا حسين الخوانسارى».

اما در طبقات اعلام الشيعه (الكواكب المنتشره)، ص ۱۴۸ فقط نام برده است: «وترجمة القرآن».

محدث قمى نيز ترجمه قرآن را به آقا جمال نسبت داده است: «... و نيز آقا جمال الدين مرحوم ترجمه كرده كتاب اللّه‏ مجيد و صحيفه سجاديه را».[x]

و در فهرست كتب چاپى فارسى مشار آمده: «موائد الرحمن فى تفسير القرآن يا (تاج التراجم) ترجمه آقا جمال خوانسارى ... به اهتمام ملك الكتاب شيرازى، بمبئى، سنگى، خشتى، ۳۷۰ صفحه، متن قرآن در هامش كتاب و ترجمه قرآن در متن است، تاريخ ندارد ولى به موجب قانون مورخه ۱۸۶۷ م تصريح شده است كه حق طبع محفوظ است».[xi]

در دهه‏هاى اخير بعد از آن‏كه شيخ آقا بزرگ تهرانى و محدث قمى و خانبابا مشار اين ترجمه را به آقا جمال منسوب كردند، در كتاب‏هاى متأخرين اين نسبت را قطعى تلقى كردند و نيز سعى و تلاش كردند كه آن ترجمه را تصحيح كنند و آماده چاپ نيز كردند، و حال آن‏كه اصل اين ترجمه چاپ شده به دستور نادرشاه افشار (۱۱۴۸ ـ ۱۱۶۰ ق) است، و اين ترجمه دهها سال بعد از وفات آقا جمال خوانسارى انجام شده است.

استورى در كتاب ادبيات خود اين ترجمه را اين‏گونه معرفى كرده است:

موائد الرحمان فى ترجمة القرآن: در كتاب اين عنوان نيامده و شايد ناشر آن را به كتاب داده است، ترجمه‏اى است كه به دستور نادرشاه (۱۱۴۸ ـ ۱۱۶۰) انجام گرفته است.

مى‏توان به گمان گفت كه اين نگاشته همان ترجمه (گويا بى عنوان) است كه به دستور نادرشاه انجام گرفته و جزء نسخه‏هاى خطى بلوشه، ۴، ۲۲۱۰ (كه در سال ۱۷۴۰ م براى كتابخانه نادرشاه نوشته شده) نگهدارى مى‏شود.

اين كتاب در سال ۱۸۹۳ م در بمبئى چاپ شده است. درباره اين چاپ، فهرست مشهد، ج ۴، ص ۵۰۲ ديده شود.

در صفحه آخر ناشر آن را از جمال الدين خوانسارى دانسته است.

رك: روضات الجنات، ص ۱۵۵؛ قصص العلماء، ص ۲۰۸؛ تذكرة الاحوال حزين، ص ۵۳؛ ترجمه بلغور، ص ۵۹؛ نجوم السماء ص ۱۹۱؛ مشار مؤلفين ۲، ص ۳۸۲.[xii]

در پاورقى ادبيات استورى نقل شده كه ترجمه قرآن از آقا حسين خوانسارى است، رك: امل الآمل، ص ۴۲، روضات ص ۱۹۶ ـ ۱۹۷، قصص العلماء، ص ۲۰۷، اعجاز حسين، ص ۵۶۴، آتشكده، ش ۳۴. و بنگريد الذريعه، ج ۴، ص ۱۲۶ كه آقا حسين چنين ترجمه‏اى ندارد[xiii].

در دائرة المعارف الاسلامية الكبرى اين ترجمه را مسلما از آقا جمال شمرده‏اند و نسخه خطى از آن را معرفى كرده‏اند: «تاج التراجم او موائد الرحمن، توجد مخطوطاته فى مكتبة المتحف البريطانى (فهرست، ۳۴۹) وقد طبع طباعة حجرية فى بمبائى».[xiv]

و اين اشتباه فاحشى است از دائرة المعارف در ترجمه آقا جمال، چنان‌كه اشتباهات ديگرى نيز در اين دائرة المعارف درباره شرح حال آقا جمال خوانسارى موجود است كه در اين مقاله به آن اشاره مى‏كنيم.

اين اشتباهات همراه با چند اشتباه ديگر به دانشنامه قرآن و قرآن پژوهى نيز راه یافته است.

در دانشنامه اشتباهات فاحشى مثل استادی پدر علامه مجلسى بر آقاجمال و اين‏كه از ايشان اجازه روايت داشته است، و اين‏كه مقدس اردبيلى او را ستوده است، راه یافته[xv] چگونه مقدس اردبيلى كه ۱۳۰ سال قبل از وفات آقا جمال خوانسارى از دنيا رفته است او را ستوده است. نویسندة مقدس اردبيلى را با فاضل اردبيلى صاحب جامع الرواة اشتباه گرفته‏اند، و نيز اشتباهاتى كه درباره تاج التراجم ذكر كرده‏اند، نمونه‏هايى از اشتباهات آقاى محسن معينى، و دايرةالمعارف بزرگ اسلامى است؟!

انتساب اين ترجمه قرآن به آقا جمال نزد بعضى‏ها آن قدر مسلم بود كه تصميم گرفتند كه آن را تصحيح كنند و دوباره به چاپ برسانند، لذا جناب آقاى محمد قاسم نصيرپور وعده چاپ اين ترجمه را در مجله بينات، ش۷، سال دوم، ۱۳۷۴ش، داد و از صفحه ۱۸۰ ـ ۱۸۳ ضمن مقاله‏اى به اين ترجمه پرداخته است.

دوست ارجمند و دانشورمان جناب آقاى محسن صادقى در شماره بعد، يعنى شماره هشتم همان مجله جواب مقاله آقاى نصير پور را دادند و با ادله محكم ـ كه به آن اشارت رفت ـ اثبات كرده‏اند كه موائد الرحمن از آقا جمال خوانسارى نيست.

مشخص شد كه اين ترجمه از آقا جمال خوانسارى (متوفاى ۱۱۲۲ ق / ۱۱۲۵ ق) نيست، بله ممكن است ترجمه از فرزند آقا جمال خوانسارى باشد كه هم نام پدرش بوده و به عنوان (جمال الدين خوانسارى الثالث) معروف شده است، لذا در طبقات اعلام الشيعه (الكواكب المنتشره)، ص ۱۴۸ اين جمال الدين را مستقلاً معرفى كرده و ترجمه قرآن: موائد الرحمن را به او نسبت داده است.

و در پاورقى طبقات اعلام الشيعه، ص ۱۴۸ متذكر شده‏اند كه: «وقد سقط فى طبع الذريعة، ج ۲۳، ص ۲۱۳، سطر ۲۲ جملة «ألّفه بامر نادرشاه المقتول ۱۱۶۰ ق».

ناگفته نماند كه كتابى به نام تاج التراجم يا تاج التراجم فى تفسير القرآن للأعاجم، مشهور به تفسير طاهرى، از كهن‏ترين تفاسير موجود به زبان پارسى، تأليف شاهفور عماد الدين ابو المظفر طاهر بن محمد اسفراينى (وفات ۴۷۱) از دانشمندان برجسته خراسان و صاحب كتابى ديگر به نام التبصير فى الدين وتمييز الفرقه الناجية عن فرق الهالكين است. ممكن است كه متأخرين بين اين تاج التراجم و موائد الرحمان (تاج التراجم) چاپ شده خلط‏هایی كرده باشند.[xvi]

 

مقايسه ترجمه‏ ها

بهترين دليل بر اين‏كه اين كتاب تاج التراجم (موائد الرحمن) از آقا جمال خوانسارى نيست، صرف نظر از تاريخ تأليف، مقايسه ترجمه‏هاى آقا جمال خوانسارى با كتاب موائد الرحمان است، با يك مقايسه ابتدايى مشخص مى‏شود كه اين ترجمه قرآن از آقا جمال نيست.

ترجمه سوره حمد آقا جمال كه در آخر كتاب ترجمه مفتاح الفلاح آمده، عينا مطابق با ترجمه سوره حمد آقا جمال در كتاب آداب الصلاة ايشان است. و ترجمه سوره‏هاى حمد و توحيد و قدر از كتاب آداب الصلاة آقا جمال هيچ شباهتى با ترجمه سوره‏هاى حمد و توحيد و قدر از كتاب موائد الرحمن ندارد، بلكه بعضا از حيث نثر و ترجمه با هم متفاوت است. اينك متن ترجمه‏ها از كتاب‏هاى آداب الصلاة و ترجمه مفتاح الفلاح آقا جمال، و ترجمه سه سوره از كتاب موائد الرحمن:

 

ترجمه سوره حمد از آقا جمال خوانسارى در آخر كتاب ترجمه مفتاح الفلاح

«به نام خداى بسيار رحم كننده مهربان * سپاس مر خداى را كه پروردگار عالميان * بسيار بخشنده مهربان * صاحب روز جزا * همين تو را عبادت مى‏كنم و همين از تو يارى مى‏جويم * هدايت كن ما را به راه راست * راه آنان كه انعام كرده‏اى برايشان نه خشم گرفته برايشان و نه گمراهان *».[xvii]

 

ترجمه سوره حمد از كتاب آداب نماز آقا جمال خوانسارى

«به نام خداى بسيار رحم كننده بسيار مهربان * سپاس مر خداى را كه پروردگار عالميان * بسيار بخشاينده بسيار مهربان * صاحب روز جزا * همين تو را عبادت مى‏كنم و همين از تو يارى مى‏جويم * هدايت كن ما را به راه راست * راه آنان كه انعام كرده‏اى تو برايشان. نه خشم گرفته شده برايشان و نه گمراهان *».[xviii]

 

ترجمه سوره توحيد از كتاب آداب نماز آقا جمال خوانسارى

«بگو اى محمد كه آن خدايى كه از او سؤال كرديد. اللّه‏ است و يگانه است * اللّه‏ است صمد است * نزاييده است و زاييده نشده است * و نيست از براى او شبيه و نظير احدى *».[xix]

 

ترجمه سوره قدر از كتاب آداب نماز آقا جمال

«به درستى كه ما فرو فرستاديم آن را (يعنى قرآن مجيد را) در شب قدر * و چه مى‏دانى تو كه چيست شب قدر * شب قدر بهتر است از هزار ماه * فرود مى‏آيند فرشتگان و روح در اين شب به دستور پروردگار ايشان از هر امرى * سلام و تحيتى است اين شب تا طلوع صبح *».[xx]

 

ترجمه سوره حمد از كتاب موائد الرحمان، ترجمه قرآن

«به نام خداى بخشاينده مهربان * هر ثنايى مر خداى را كه پروردگار عالميان است * بخشاينده مهربان * صاحب روز جزا * تو را مى‏پرستيم و از تو يارى مى‏جوييم * تنهايى ما را راه راست * راه كسانى كه انعام كرده‏اى ايشان نه راه خشم كرده شده بر ايشان و نه راه گمراهان *»[xxi]

 

ترجمه سوره توحيد از كتاب موائد الرحمان

«به نام خداى بخشاينده مهربان بگو اوست خداى يگانه * خداست كه قصد و اميد خلايق به سوى اوست * نزاده و نه زاييده شده * و نبود مر او را مانند و همتا احدى *»[xxii]

 

ترجمه سوره قدر از كتاب موائد الرحمان

«به نام خداى بخشاينده مهربان، به درستى كه ما فرو فرستاديم آن را در شب قدر * و چه دانا كرد تو را كه چيست شب قدر * شب قدر بهتر است از هزار ماه * فرود آيند فرشتگان و روح در آن به اذن پروردگارشان از هر كارى * سلامتى است اين تا وقت طلوع صبح *»[xxiii]

 

۲. ترجمه و شرح غرر الحكم

براى اوّلين بار صاحب فرائد الفوائد در احوال مدارس و مساجد، یعنی محمد زمان بن كلبعلى تبريزى از اين ترجمه و شرح غرر الحكم نام برده است. ايشان مى‏نويسد: «استاد رحمه اللّه‏ در شرح غرر و درر آمدى فرموده‏اند»[xxiv] كه مراد از استاد، آقا جمال خوانسارى است. و نيز صاحب روضات الجنات از اين ترجمه بدين گونه نام برده است: «وله أيضا شرح فارسى مبسوط فى مجلدتين على الغرر والدرر كتبه بإشارة سلطان عصره، ورسالة فى شرح حديث البساط».[xxv]

و به تبع صاحب روضات، در تذكرة القبور، ص ۵۵ و فوائد الرضويه، ص ۸۳ و ريحانة الادب، ج ۱، ص ۵۴ نام برده شده است.

شيخ آقا بزرگ تهرانى به تفصيل در چند جا به معرفى آن پرداخته است. ابتدا مى‏نويسد: «شرح درر الحكم وغرر الكلم، تاليف الشيخ عبدالواحد الآمدى، من مشايخ الشيخ رشيد الدين محمد بن على بن شهر آشوب المازندرانى المتوفى سنة ۵۸۸ ق، والشرح للمحقق آغا جمال الدين محمد بن الآقا حسين الخوانسارى».[xxvi]
سپس به تفصيل به معرفى آن پرداخته است: «شرح غرر الحكم ودرر الكلم، للمحقق الآغا جمال الدين ...، فارسى مبسوط فى مجلدين، يوجد فى المكتبة الرضوية فى خراسان، الّفه باستدعاء الشاه سلطان حسين الصفوى، ونسخة من المجلد الاول إلى آخر حرف الف فى مكتبة مدرسة سپهسالار فى طهران، اوله: غرر و درر الفاظ و معانى و سلسله آراى شاهد زيبايى حمد و سپاس ... الخ، كتبت فى حياة الشارح، وعليها الحواشى منه مد ظله العالى، ونسخة من المجلد الثانى من حرف الباء الى آخر الكاف فى مكتبة تربيت فى تبريز فرغ منه المؤلف سنه ۱۱۱۳ ق، ولا يعلم انه اتمّه أم لا، ومجموع الموجود منه يقرب من ۵۵ الف بيت».[xxvii]

علامه تهرانى در ذريعه، ج ۱۶، ص ۳۸ به معرفى غرر الحكم آمدى و شرح و تعليقه و ترجمه آن پرداخته و نسخه‏هاى خطى از غرر را معرفى و به چاپ آن اشاره كرده است.

منزوى در فهرست نسخه‏هاى خطى فارسى مى‏نويسد: «ترجمه و شرح غرر الحكم، متن از عبدالواحد آمدى درگذشته ۵۱۰، سخنان حضرت على۷ است به ترتيب حروف تهجى در آغاز جمله‏ها، ترجمه و گزارش از آقا جمال خوانسارى كه ياد او در اختيارات الايام گذشت، در سه جلد ... بنگريد ذريعه ۱۳ / ۳۷۶ و ۱۵ / ۳۸ [كه صحيح آن جلد ۱۶ است]» و پنج نسخه خطى از آن را معرفى كرده است.[xxviii]

در مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى مشار، ج ۲، ص ۳۸۲ ـ ۳۸۳ نسخه چاپى آن را چنين معرفى كرده است: «۳. شرح غرر الحكم و درر الكلم، عبدالواحد بن محمد تميمى آمدى، شرح، طهران، ۱۳۳۹ ش، نشريه ۶۱۸ دانشگاه، سربى، وزيرى، ۴۲۰ صفحه، به تصحيح جلال محدث ارموى».

و در فهرست فارسى مشار، ج ۳، ص ۳۵۷۹ و ۳۲۵۹ به معرفى مجلدات آن پرداخته: «ترجمه و شرح غرر الحكم ... چاپ تهران، ۱۳۴۲ ش، سربى وزيرى، به تصحيح سيد جلال الدين محدث ارموى. چاپ تهران، ۶ جلد، ۴۲ ـ ۱۳۳۹ ش، سربى، وزيرى، نشريه ۹۱۲ دانشگاه. جلد ۷، تهران ۱۳۴۶ ش، نشريه دانشگاه، گنجينه متون ايرانى، شماره ۴۴، ۴۴۰ صفحه به تصحيح محدث ارموى، جلد اول، تجديد چاپ، تهران، ۱۳۴۶ ش».

و جهت كتاب‏شناسى ترجمه غرر رجوع كنيد به فهرست خطى سپهسالار، جلد دوم، صفحه ۳۴ ـ ۳۶، ابن يوسف شيرازى.

جناب حجت الاسلام محمد على مهدوى راد، مقاله‏اى تحت عنوان «گردآوردگان سخنان حضرت على۷ از آغاز تا غرر الحكم، با نگاهى به شرح آقا جمال خوانسارى» در مجله آيينه پژوهش، ش ۵۵ و ۵۶، از صفحه ۴۹ ـ ۷۳، تأليف كرده‏اند كه بيشتر اين مقاله به ترجمه و شرح آقا جمال پرداخته شده، و با موضوعاتى به عنوان: اهميت و جايگاه غرر الحكم در نگاه خوانسارى، انگيزه ترجمه، شيوه ترجمه و شرح، بازگشايى ابعاد معنا، واژه‏شناسى، جامع‏نگرى در روايات و مباحث كلامى و فلسفى و اخلاقى و فقهى و تفسيرى و در نهايت بحث‏هاى سياسى اين ترجمه را بر شمرده است. و در پايان به معرفى تصحيح شرح غرر محدث ارموى پرداخته است.

و نيز جناب آقاى سيد حسن اسلامى مقاله‏اى تحت عنوان «نگاهى به شرح آقا جمال خوانسارى به غرر الحكم» در مجله علوم حديث، ش ۱۱، ص ۸۳ ـ ۸۸ به چاپ رسيد، و هفت جلد ترجمه و شرح غرر آقا جمال كه توسط انتشارات دانشگاه تهران، چاپ پنجم، ۱۳۷۳ ش، وزيرى، با مقدمه و تصحيح و تعليق، مير جلال الدين حسينى ارموى، تقريبا ۳۸۰۰ صفحه، معرفى كرده است.

 

نسخه‏ هاى خطى ترجمه و شرح غرر الحكم

۱. كتابخانه مدرسه عالى شهيد مطهرى (سپهسالار سابق)، ش ۳۳۰۷، در سال ۱۱۴۸ ق، فهرست خطى سپهسالار، ج ۵، ص ۲۱۳.

۲. كتابخانه مجلس شورا، ش ۴۵۹۹، سده ۱۲، فهرست خطى مجلس، ج ۱۲، ص ۲۹۸.

۳. كتابخانه مجلس شورا، ش۲۰۱۴، سده۱۲، فهرست خطى مجلس، ج۶، ص۱۳.

۴. كتابخانه آستان قدس رضوى، ش ۴۲۵ اخبار (۱۹۴۲)، نسخ محمد صادق فرزند محمد مؤمن، در۱۱۱۳ ق، فهرست رضوى، ج ۵، ص ۴۵ و فهرست الفبايى، ص ۳۴۸.

۵. كتابخانه آستان قدس رضوى، ش ۴۲۶ اخبار (۱۹۴۵)، فهرست رضوى، ج ۵، ص ۴۶.

۶. كتابخانه آيت اللّه‏ مرعشى، ش ۶۰۳۱۶، عصر مؤلف، فهرست خطى مرعشى، ج ۲۶، ص ۲۵۱.

۷. كتابخانه دانشگاه تهران، ش ۷۴۴۷، فهرست خطى دانشگاه، ج ۱۶ ص .

۸. كتابخانه آستان قدس رضوى، ش ۱۰۸۲۳، در ۱۲۷۴ ق، فهرست الفبايى، ص ۳۴۸.

۹. كتابخانه آستان قدس رضوى، ش ۱۹۴۵، فهرست الفبايى، ص ۳۴۸.

۱۰. كتابخانه آيت اللّه‏ صفايى خوانسارى، ش ۴۴۶، سده ۱۲، فهرست هزار و پانصد نسخه خطى، ص ۱۵۵.

۱۱. كتابخانه آيت اللّه‏ صفايى خوانسارى، ش ۴۹۳، در سال ۱۳۵۴ ق، فهرست هزار و پانصد نسخه خطى،ص ۱۵۵.

۱۲. كتابخانه مدرسه عالى شهيد مطهرى (سپهسالار سابق)، ش ۷۶۷، فهرست سپهسالار، ج ۲، ص ۳۴ ـ ۳۶.

۱۳. كتابخانه گنج بخش پاكستان، ش ۹۴۹.

۱۴. كتابخانه گنج دانش پاكستان، ش ۹۵۷.

۱۵. كتابخانه مدرسه آيت اللّه‏ بروجردى، ش ۱۵۷، از سده ۱۱، فهرست كتابخانه، ج ۱، ص ۱۰۵.

۱۶ـ ۱۹. كتابخانه مركز احياى ميراث اسلامى، خطى شماره‏هاى: ۲۱۱۶، ۳۱۹۱، ۳۴۳۸، ۳۶۹۰.

 

۳. ترجمه صحيفه سجاديه

محدث قمى در كتاب الفوائد الرضوية، ص ۸۳، مى‏نويسد: «... و نيز آقا جمال الدين مرحوم ترجم كرده كتاب اللّه‏ مجيد و صحيفه سجاديه را و شرح كرده به فارسى غرر و درر آمدى را».

شيخ حر عاملى (م ۱۱۰۴ ق) در أمل الآمل، ج ۲، ص ۱۰۱ و افندى در رياض العلماء، ج ۲، ص ۵۸ كتابى با عنوانترجمة الصحيفة را از تأليفات آقا حسين خوانسارى (پدر آقا جمال) برشمرده‏اند، و به تبع اين‏ها كنتورى در كشف الحجب، ص ۱۱۶ با عنوان «ترجمة الصحيفة الكاملة السجادية» و در صفحه ۳۴۲ با عنوان «شرح الصحيفة بالفارسية» از آقا حسين خوانسارى نام برده است.

كما اين‏كه شيخ آقا بزرگ تهرانى در ذريعة، ج ۴، ص ۱۱۲ با عنوان «ترجمة الصحيفة السجادية للمحقق آقا حسين» و در ذريعه، ج ۱۳، ص ۳۵۰ با عنوان «شرح الصحيفة فارسى، للمحقق الآغا حسين» نام برده است.

با فحص و تتبعى كه در فهارس نسخه‏هاى خطى صورت گرفته، هيچ اثرى از اين ترجمه‏ها به دست نيامده است، بله در نسخه خطى شماره هشت كتابخانه آيت اللّه‏ مرعشى در صفحه اول ترجمه صحيفه سجاديه نوشته شده: «شرح صحيفه كامله به فرموده نواب اشرف همايون اعلى، محمدحسين خوانسارى نموده»[xxix].

و نيز در نسخه خطى شماره ۲۹۹ كتابخانه حضرت عبدالعظيم حسنى۷، ش ۲۹۹، داراى تملك جمال الدين محمد بن حسين خوانسارى را دارد.[xxx]

اين دو يادداشت اين احتمال را تقويت كرده است كه ترجمه صحيفه سجاديه از آقا جمال خوانسارى باشد. به جهت اهميت كتاب‏شناسى و نسخه‏شناسى ترجمه صحيفه سجاديه آقا جمال خوانسارى، مناسب است اين اثر منسوب به آقا جمال خوانسارى به تفصيل معرفى شود.

آقاى سيد محمد حسين حكيم به معرفى نسخه‏هاى خطى شروح و ترجمه‏ هاى صحيفه سجاديه پرداخته است، و كتابى مستقل در اين زمينه فراهم كرده‏اند كه توسط كتابخانه آيت اللّه‏ مرعشى نجفى در سال ۱۳۸۲ ش به طبع رسيد، در اين‏جا مناسب است كه ترجمه‏اى كه ارتباطى با آقا جمال خوانسارى دارد، از آن كتاب در اين‏جا معرفى شود.

«ترجمه صحيفه سجاديه، از:؟

ترجمه تحت اللفظى بسيار مختصرى از صحيفه سجاديه است كه مؤلف آن شناخته نشد؛ اما در فراز صفحه اول نسخه شماره ۸ مرعشى يادداشتى بدين مضمون آمده است: «شرح صحيفه كامله كه به فرموده نواب اشرف همايون اعلى، محمد حسين خوانسارى نموده» هم‏چنين نسخه آستانه حضرت عبدالعظيم۷، داراى تملك جمال الدين محمد بن حسين خوانسارى (م ۱۱۲۱ ق) است كه هر دو، اين احتمال را تقويت مى‏كنند كه ترجمه متعلق به وى باشد. هر چند در كتاب‏شناسى‏ها و فهرست‏ها «ترجمه صحيفه سجاديه» را جزو تأليفات وى ذكر نكرده‏اند. ولى در شمار آثار پدرش حسين بن جمال الدين خوانسارى (م ۱۰۹۸ ق) از چنين كتابى ياد شده است.[xxxi]

در هر صورت اين ترجمه علاوه بر متن صحيفه، شامل دعاهاى «تجميد، تذلل، ذكر آل محمد، صلوة على آدم، فى الكرب والاقالة، مما يحذره ويخافه و ايام هفته» از ملحقات نيز مى‏باشد.

آغاز ترجمه دعاى اول: «سپاس مر خداى را كه اول همه است بى آن‏كه اولى باشد پيش از او و آخر همه است بى آن‏كه آخرى باشد پس از او و آن‏كه كوتاهى كرده است از ديدن او چشم‏هاى بينندگان و عاجز آمده است از وصف كردن او انديشه‏هاى وصف كنندگان. پديد آورده است به قدرت خود آفريدگان را پديد آوردنى و اختراع كرده است ايشان را بر حسب خواهش خود اختراع كردنى».

انجام ترجمه صحيفه: «بار خدايا هر چه صبح گردد مر او را اعتمادى يا اميدى نيست به غير تو. پس به تحقيق كه من صبح كردم و تويى اعتماد من و اميد من در كارها همگى، پس حكم كنى براى من بهترين آنها از روى انجام و رهايى ده مرا از گمراه كنندگان فتن‏ها به رحمت خود. اى مهربان‏ترين مهربانان و رحمت كناد خداى بر مهتر ما محمد۹ رسول خداى كه برگزيده است و بر آل او كه پاكانند».

انجام ملحقات: «و اين‏كه وحشت ندهى به من اهل انس مرا و اين‏كه تمام كنى احسان خود را در آنچه باقى مانده است از زندگى من. چنان‏چه احساس كرده‏اى در آن چه كه گذشت از آن. اى رحيم‏ترين رحم كنندگان».

 

نسخه‌ها

۱. آستان قدس رضوى، شماره ۱۲۰۵۰، نسخ، ۱۰۷۲ ق، عناوين به شنگرف، ترجمه بين سطور به شنگرف، داراى تزئينات فراوان، نسخه مصحح و مقابله شده، ۱۰۴ برگ، ۱۲ سطر [فهرست آستان قدس رضوى، ج ۱۵، ص ۳۴۴].

۲. آستان قدس رضوى، شماره ۱۰۰۸۳، نسخ و نستعليق، نسخه داراى مهرى مورخ ۱۰۷۴ ق است، داراى تزئينات فراوان، مصحح و معلق به حواشى ميرداماد و توضيحات لغوىِ فارسى، ۱۸۸ برگ، ۲۰ سطر [فهرست آستان قدس رضوى، ج ۱۵، صص ۳۴۶ ـ ۳۴۷].

۳. مسجد اعظم قم، شماره ۲۸۵۷، نستعليق تحريرى، ذيقعده ۱۰۸۴ ق، ۷۶ برگ، ۱۸ سطر [فهرست مسجد اعظم، ص ۷۸ و فهرست منتشر نشده].

۴. آستان قدس رضوى، شماره ۱۰۲۶۵، نسخ و نستعليق، نورالدين محمد بن ميرزا بيگ رازى، ۱۰۸۸ ق (اين نسخه، بيست و يكمين صحيفه دستنويس كاتب است)، داراى تزئينات، ۲۲۲ برگ، ۱۸ سطر [فهرست آستان قدس رضوى، ج ۱۵، صص ۳۵۰ ـ ۳۵۱].

۵. گلپايگانى قم، شماره ۱۸۸۳۶، نسخ و نستعليق، ترجمه به شنگرف و زيرنويس، نورالدين محمد بن ميرزا بيگ رازى، صفر ۱۰۹۱ ق، در حاشيه تصحيح شده، داراى تزئينات، ۲۲۸ برگ، ۹ سطر [فهرست منتشر نشده].

۶. مرعشى قم، شماره ۸، نستعليق، عناوين شنگرف، اين نسخه تا دعاى پنجاه و يكم را دارد، چهار برگ اول داراى حاشيه، ۱۳۶ برگ، ۱۴ سطر [فهرست مرعشى، ج ۱، ص ۲۲].

۷. آقاى غلام عباس بن احمد على در شهر سكردو ايالت بلتستان پاكستان (خصوصى)، بدون شماره، نستعليق، سده ۱۳ هـ ، ۲۰۰ صفحه [فهرست مشترك پاكستان، ج ۱۴، صص ۸۶۲ ـ ۸۶۳].

۸. مجلس شوراى اسلامى، شماره ۴۱۵۱، نسخ زيبا و نستعليق، سده ۱۲ هـ، با سر لوح زرين، عناوين شنگرف، با ترجمه زيرنويس به شنگرف، با حاشيه نويسى، ۱۷۰ برگ، ۱۸ سطر [فهرست مجلس، ج ۱۱، ص ۱۵۵].

۹. مجلس شوراى اسلامى، شماره ۵۱۰۹، نسخ معرب و شكسته، سده ۱۱ يا ۱۲ هـ، مجدول، داراى سرلوح، ترجمه پارسى زيرنويس با مركب سرخ، داراى حاشيه نويسى در توضيح لغات و تفسير پاره‏اى مطالب متن به فارسى، ۱۵۱ برگ، ۲۰ سطر [فهرست مجلس، ج ۱۵، صص ۶۸ ـ ۶۹].

۱۰. كتابخانه آستانه حضرت عبدالعظيم۷ ـ شهر رى، شماره ۲۹۹، نسخ و نستعليق، محمد قاسم خوانسارى، ۱۸ شعبان ۱۰۹۸ ق، داراى تملك جمال الدين محمد بن حسين خوانسارى، تمامى صفحات مجدول مذهب، ۱۶۸ برگ، ۱۸ سطر [فهرست منتشر نشده]».[xxxii]

و نيز نسخه‏اى از ترجمه صحيفه سجاديه در فهرست نسخه‏هاى خطى كتابخانه دانشگاه اصفهان، ص ۴۷۳ از آقا حسين خوانسارى (ظاهرا از) نام برده‏اند.

ناگفته نماند كه شرح صحيفه سجاديه‏اى به محقق آقا حسين خوانسارى (پدر آقا جمال) نسبت داده‏اند كه درست نيست، در فهرست مدرسه آخوند همدان، ص ۱۴ مى‏نويسد: «شرح صحيفه سجاديه: مؤلف: آقا حسين خوانسارى، كتابخانه غرب همدان، ش ۴۷۳۴، نسخ و نستعليق محمدصالح، ۱۵ شوال، ۱۰۷۹ ق».

در ارتباط با اين شرح صحيفه سجاديه در نسخه‏هاى شروح و ترجمه‏هاى صحيفه سجاديه، صفحه ۱۵۳ ـ ۱۶۱ مفصلاً بحث كرده‏اند و مؤلف اين شرح به هشت نفر نسبت داده‏اند، ولكن اين احتمال كه اين شرح از آقا حسين خوانسارى باشد مردود دانسته شده است: «آقا حسين بن جمال الدين خوانسارى» در فهرست كتابخانه غرب مدرسه آخوند همدان، ص ۱۴ احتمال داده‏اند كه اين شرح از تأليفات آقا حسين خوانسارى باشد. اما در اين مورد بايد گفت كه آقا حسين خوانسارى اصلاً در هند اقامت نداشته و يا سفرى بدان ديار انجام نداده تا موفق شده باشد كه اين شرح را در شهر برهان پور هندوستان قلمداد كرده باشد».[xxxiii]

 

۴. ترجمه الفصول المختارة

كتاب العيون والمحاسن مسلما از شيخ مفيد (م ۴۱۳ ق) و الفصول المختاره من العيون والمحاسن از شاگردش علم الهدى، سيد مرتضى (م ۴۳۶ ق) است.[xxxiv] و ترجمه آن از آقا جمال خوانسارى است.

در كتب تراجم و كتاب‏شناسى و شرح حال نگاران قديم اين ترجمه را به آقا جمال نسبت نداده‏اند، و لكن به طور قطع اين ترجمه از آقا جمال است، و شيخ آقا بزرگ به تفصيل آن را معرفى كرده است: «ترجمة الفصول المختارة من العيون والمحاسنتأليف الشيخ المفيد، واختياره اللشريف المرتضى وترجمتها إلى الفارسية للمحقق آقا جمال الدين محمد بن آقا حسين الخوانسارى (م ۱۱۲۵ ق) ترجمها لاجل مقرب الخاقان الحاج احمد بيك، اوله: (بخور مجالس هوشمندان مشكين مصر، از آتش بى دود گل، حمد چمن پيرائى است كه ترجمه نواهاى عندليب شوقش دستان غرائب قدرت اوست)، و كتب المولى مظفر على بخطه فهرسا لجزئه الاول المرتب على سبعين فصلاً، اولها اجتماع الشيخ المفيد مع القاضى ابى بكر الباقلانى، وفهرس الجزئه الثانى المرتب على خمسين فصلاً، آخرها فى غدر طلحة والزبير، والنسخة بخط محمدرحيم بن محمد رضا القمى فرغ من كتابتها فى اصفهان (۱۰۹۹ ق) رئيتها فى كتب الحاج الشيخ محمد سلطان المتكلمين بطهران».[xxxv]

و نيز در جاى ديگر چنين معرفى كرده: «منتخب العيون والمحاسن، مرّ  فىذريعه ۱۶: ۲۴۴ بعنوان الفصول المختاره كما مر اصله فىذريعه ۱۵: ۳۸۶. وذكرنا ترجمة الفصول فىذريعه ۴: ۱۲۲، ترجمة الآقا جمال الدين الخوانسارى بأمر معتمد الدولة، وفرغ منه فى يوم الاربعا (۲ ـ شوال ـ ۱۰۷۸) نسخة مذهبة منه فى دانشگاه ۱/۶۹۶، كتبت بقلم النستعليق، وعليها وقفية ۱۰۹۴ قواخرى فى الملك ۱۰۲۳ ق كتبها ولى خان بن محمد قلى چينى ملازم حاكم گسكر فى ۳۷۴ ورق».[xxxvi]

و در طبقات اعلام الشيعه (قرن ۱۲)، ص ۱۴۷ از آن فقط ياد شده است: «... ترجمة الفصول المختارة».

همانطور كه ملاحظه كرديد، مولى مظفر على فهرستى براى كتاب ترجمه الفصول المختاره نوشته است، و شيخ آقا بزرگ در طبقات اعلام الشيعه (قرن ۱۲)، ص ۷۲۹ مفصلاً آن را چنين معرفى مى‏كند: «مظفر على كتب ۱۰۹۹ ق من المعاصرين او التلاميذ الآقا جمال الدين الخوانسارى (م ۱۱۲۱) [صحيح ۱۱۲۲ ق يا ۱۱۲۵ ق]كتب بخطه فهرسا لطيفا مبسوطا لفصول الكتاب المشهور بالفصول المختارة الذى ترجمه آقا جمال الدين إلى الفارسية (ذريعه ۴ رقم ۵۸۴) وكان تاريخ كتابة نسخة سلطان المتكلمين سنة ۱۰۹۹ ق».

ترجمه الفصول المختاره براى اولين بار توسط خانبابا مشار در سال ۱۳۳۹ ش در تهران به چاپ رسيد، و خانبابا مشار در فهرست كتب چاپى فارسى خود، ج ۳، ص ۳۷۵۰ مى‏نويسد: «چاپ تهران، ۱۳۳۹ ش، سربى، وزيرى، به اهتمام خان بابا مشار، ۱۷ + ۵۱۷ صفحه». و مانند فهرست چاپى فارسى، در كتاب مؤلفين كتب چاپى عربى و فارسى، ج ۲، ص ۳۸۳ معرفى شده است.

و منزوى در فهرست نسخه‏هاى فارسى، ج ۲ (ق ۱)، ص ۹۲۱ به معرفى اين ترجمه پرداخته و سه نسخه خطى آن را معرفى كرده است.

چاپ و تصحيح دوم كتاب ترجمه الفصول المختارة با نام مناظرات (ترجمه الفصول المختاره) توسط كنگره بزرگداشت آقا حسين خوانسارى با تحقيق صادق حسن زاده مراغه‏اى در ۷۱۲ صفحه در سال ۱۳۷۸ ش به زيور طبع آراسته شد، و نيز همين چاپ با عنوان دفاع از تشيع (ترجمه الفصول المختارة) توسط انتشارات انصاريان قم تجديد چاپ شد.

اين كتاب در مجله آيينه پژوهش، ش ۵۵ و ۵۶ (ويژه نامه كنگره محققين خوانسارى) توسط مصحح كتاب يعنى صادق حسن زاده از صفحه ۴۴ ـ ۴۸ مجله، به تفصيل معرفى شده است.

 

نسخه‏ هاى خطى ترجمه الفصول المختاره

۱. كتابخانه ملك تهران، ش ۱۰۲۳، در صفر ۱۱۰۹ ق (در فهرست ملك ۱۰۰۹ ق است و لكن بايد ۱۱۰۹ ق صحيح باشد)، فهرست كتابخانه ملك، ج ۲، ص ۱۳۹.

۲. كتابخانه آستان قدس رضوى، ش ۹۷۵۶، در ۱۰۸۷ ق، فهرست رضوى، ج ۱۱، ص ۶۶، وقفى خان بابا مشار، فهرست الفبايى آستان قدس، ص ۴۳۰.

۳. كتابخانه دانشگاه تهران، ش ۶۹۶، وقف ۱۰۹۴ ق، فهرست دانشگاه (مشكاة)، ج ۳، ص ۵۶۶.

۴. كتابخانه آيت اللّه‏ مرعشى، ش ۵۱۸۴، فهرست كتابخانه آيت اللّه‏ مرعشى، ج ۱۳، ص ۳۸۸.

۵. كتابخانه مجلس شوراى اسلامى، ش ۸۲/۹۴۶۹، در ۱۰۸۶ ق، فهرست مختصر مجلس، ص ۱۶۵.

۶. كتابخانه حاج شيخ محمد سلطان المتكلمين در طهران، محمد رحيم قمى در اصفهان در سال ۱۰۹۹ ق، (ذريعه، ج ۴، ص ۱۲۲).

 

۵. ترجمه مفتاح الفلاح

در تمام كتب تراجم و شرح حال نگارى از اين ترجمه با تعابير مختلفى نام برده شده است. فاضل اردبيلى در جامع الرواة، ج ۱، ص ۱۶۴ به عنوان «شرح مفتاح الفلاح»، و افندى در رياض العلما، ج ۱، ص ۱۱۴ بهعنوان: «ترجمةكتاب مفتاح الفلاح»، و محدث نورى در وصف اين كتاب مى‏نويسد: «المحقق جمال الدين محمد الخوانسارى، العالم المدقق النقاد، صاحب التصانيف الرائقة، التى يعلم جودة فهمه، وحسن سليقته، وصفاء ذهنه، خصوصا فى فهم ظواهر الاحاديث كما يظهر من ترجمته مفتاح الفلاح وما علّقه عليه من الحواشى».[xxxvii]

و مثل محدث نورى، شاگردش محدث قمى چنين اوصافى را براى آقا جمال خوانسارى و كتاب ترجمه مفتاح الفلاحبرشمرده است.[xxxviii] و در فوائد الرضويه، ص ۸۳ ـ ۸۴ نوشته‏اند: «جمال الدين الخوانسارى ... عالم محقق مدقق حكيم متكلم فقيه نبيه جليل القدر عظيم المنزلة. رفيع الشأن صاحب تصانيف رائقة كه از ملاحظه آنها معلوم مى‏شود جودت فهم و حسن سليقه و صفاى ذهن او خصوص در فهم ظواهر احاديث و تراجم چنان‏كه ظاهر مى‏شود از ترجمه او بر
مفتاح الفلاح».

شيخ آقا بزرگ تهرانى در وصف ترجمه مفتاح الفلاح نوشته‏ اند: «ترجمة مفتاح الفلاح، للمحقق آقا جمال: ألّفه باسم شاه صفى الثانى ابن شاه عباس الثانى ابن شاه صفى الاول، مراده شاه سليمان الذى ولى الملك سنه ۱۰۷۸ ق بعد موت ابيه الشاه عباس الثانى، لأنه يطلق عليه صفى الثانى، نسخة منه فى الخزانة الرضوية من وقف عباس قلى خان زنگنه فى ۱۰۸۵ ق، وهي مجدولة مذهبة، فيظهر أن تاليفه كان بين التاريخيين [: أي ۱۰۸۵ ق ـ ۱۰۷۸ ق]، من اوّل ترجمةمفتاح الفلاحالموسوم بـ(عروة النجاح)يأتى فى حرف عين»[xxxix].

و نيز در ذريعه به عنوان شرح نيز ذكر شده است: «شرح مفتاح الفلاح وترجمته بالفارسيه، مع تعليقات عليه للمحقق آقا جمال ... مطبوع».[xl]

مرحوم سيد عبدالعزيز طباطبايى كتاب‏شناسى معروف در وصف دو نسخه خطى آن كه در كتابخانه اميرالمؤمنين۷ نجف نگهدارى مى‏شود مى‏نويسد: «ترجمة «مفتاح الفلاح»مفتاح الفلاحللشيخ البهائى، وترجمته هذه ـ إلى الفارسية ـ للمحقق الخوانسارى آقا جمال الدين محمد بن المحقق الحسين الخونسارى، المتوفى سنة ۱۱۳۱ [۱۱۲۲ ق صحّح] أو سنة ۱۱۲۵.

ترجمه باسم الشاه سليمان الصفوى، الذى ولى الملك سنة ۱۰۷۸.

نسخةثمينة بخط أحد الخطاطين المجيدين المعاصرين للمؤلف، كتبها فى حياته بخطه النسخ الجميل الانيق، وعليه حواش كثيرة للمصنف كتبها الكاتب بالنستعليق الجميل، توقيعها: «جم سلمه اللّه‏»، والنسخة ملوكية مؤطرة مذهبة، بها لوحة مزوّقة وتجليد فاخر، عليها تملك السيد زين العابدين الحسينى بخطه وختمه تاريخه سنة ۱۱۳۰، تقع فى ۱۱۸ ورقة، مقاسها ۱۵ × ۲۵، تسلسل ۱۲۱۴.

نسخةقيمة مكتوبة فى حياة المترجم بخط أحد خطّاطى العهد الصفوى، فرغ منها سنة ۱۱۱۵، وبهوامشها حواش المترجم، رمزها: «جم سلمه اللّه‏»، مؤطرة مجدولة بالذهب، والعناوين مكتوبة بالذهب، وبآخرهادوازده امام للخواجة نصير الدين الطوسى، وبأوّلها خط ولي العهد فرهاد ميرزا رحمة اللّه‏ عليه، تقع فى ۲۹۱ ورقة، مقاسها ۳/۹ × ۱۵، تسلسل ۱۲۱۵».[xli]

كتاب مفتاح الفلاح، تأليف شيخ بهايى متوفاى ۱۰۳۰ ق. ايشان داراى تأليفات بسيارى است، از جمله آنان كتاب مفتاح الفلاح است كه از روزگار مؤلف همواره مورد توجه و استفاده علما بوده است، و كتاب مفتاح الفلاح تاكنون بيش از سه بار به چاپ رسيده است، و ترجمه‏هاى مفتاح الفلاح بسيار است كه مى‏توانيد به مقاله ترجمه‏هاى مفتاح الفلاح، كه توسط حجة الاسلام والمسلمين صدرايى خويى، در مجله علوم حديث، ش ۱۱، ص ۱۰۶ ـ ۱۲۳، سال ۱۳۷۸ ش به طبع رسيده است، مراجعه كنيد. ايشان در اين مقاله ۷۸ نسخه خطى ترجمه‏هاى مفتاح الفلاح را معرفى كرده‏اند.

ترجمه مفتاح الفلاح همراه با اصل كتاب بارها به چاپ رسيده است، و خانبابا مشار در مؤلفين كتب چاپى فارسى و  عربى، ج ۲، ص ۳۸۳، دو چاپ را معرفى كرده است: «مفتاح الفلاح، شيخ بهائى، ترجمه، بمبئى، ۱۳۰۴ ق، [۱۸۸۷ م]؛ مصر، سربى».

و نيز اين ترجمه در سال ۱۳۱۰ ق/ ۱۹۸۲م با قطع جيبى، چاپ سنگى شده است.

و درباره چاپ‏هاى مختلف اين ترجمه رجوع كنيد به فهرست كتب چاپى فارسى خانبابا مشار، ص ۱۳۱۱، و جلد ۴، ص ۴۸۵۲.

 

نسخه‏ هاى خطى ترجمه مفتاح الفلاح

۱. كتابخانه آستان قدس رضوى، وقف عباس قلى خان زنگنه در سال ۱۰۸۵ ق، ذريعه، ج ۴، ص ۱۳۰.

۲. كتابخانه آستان قدس رضوى، ش ۱۳۲۳۶، نسخ ۱۰۹۴ ق، فهرست الفبايى، ص ۵۴۲؛ فهرست رضوى، ج ۱۵، ص ۱۵۹.

۳. كتابخانه آستان قدس رضوى، ش ۷۵۰۱، در ۱۱۰۰ ق، فهرست الفبايى، ص ۵۴۲؛ فهرست رضوى، ج ۶، ص ۲۲۲.

۴. كتابخانه آستان قدس رضوى، ش ۷۵۰۲، در ۱۱۰۰ ق، فهرست الفبايى، ص ۵۴۲؛ فهرست رضوى، ج ۶، ص ۲۲۲.

۵. كتابخانه آستان قدس رضوى، ش ۳۳۲۷، در ۱۱۰۶ ق، فهرست الفبايى، ص ۵۴۲؛ فهرست رضوى، ج ۶، ص ۲۲۱.

۶. كتابخانه آستان قدس رضوى، ش ۱۱۹۹۷، در ۱۱۰۸ ق، فهرست الفبايى، ص ۵۴۲؛ فهرست رضوى، ج ۱۵، ص ۱۶۰.

۷. كتابخانه آستان قدس رضوى، ش ۳۳۲۸، فهرست الفبايى، ص ۵۴۲.

۸ ـ ۱۲. شماره‏هاى ۳۱۱۶، ۳۱۳۴، ۶۹۶۵، ۱۱۵۰۶، ۱۲۶۳۲، فهرست الفبايى آستان قدس، ص ۵۴۲؛ فهرست رضوى، ج ۱۵، ص ۱۶۴ ـ ۱۵۹.

۱۳. كتابخانه وزيرى يزد، ش ۲۲۴۶، فهرست وزيرى يزد، ج ۴، ص ۱۲۱۷.

۱۴. كتابخانه وزيرى يزد، ش ۲۲۵۶، فهرست وزيرى يزد، ج ۴، ص ۱۲۲۰.

۱۵. كتابخانه وزيرى يزد، ش ۲۴۹۱، فهرست وزيرى يزد، ج ۴، ص ۱۳۱۵.

۱۶. كتابخانه وزيرى يزد، ش ۱/۲۹۳۱، فهرست وزيرى يزد، ج ۵، ص ۱۴۷۷.

۱۷. كتابخانه وزيرى يزد، ش ۳۳۴۲، فهرست وزيرى يزد، ج ۵، ص ۱۶۲۰.

۱۸. كتابخانه وزيرى يزد، ش ۳۵۶۸، فهرست وزيرى يزد، ج ۵، ص ۱۷۰۳.

۱۹. كتابخانه وزيرى يزد، ش ۱/۳۵۹۸، فهرست وزيرى يزد، ج ۵، ص ۱۷۱۵.

۲۰. كتابخانه وزيرى يزد، ش ۴۶۹، سده ۱۲، فهرست وزيرى يزد، ج ۱، ص ۴۱۲.[xlii]

۲۱. كتابخانه آستانه مقدسه قم، ش ۵۸۱۰، در ۱۱۲۰ ق، فهرست آستانه مقدسه (قديم)، ص ۸۹.

۲۲. كتابخانه امام جمعه زنجان، در سال ۱۲۴۱ ق، دليل المخطوطات، ص ۹۸.

۲۳. كتابخانه ميرزا ابوالحسن پيشنماز آملى، نشريه نسخه ‏هاى خطى، ج۵، ص ۴۰۰.

۲۴. كتابخانه دانشگاه تهران، ش ۴۹، فهرست دانشگاه تهران (مشكاة)، ج ۱، ص ۳۹.

۲۵. كتابخانه دانشگاه تهران، ش ۵۴۱۵، در سال ۱۰۹۲، با حواشى (جم مد ظله العالى)، فهرست خطى دانشگاه، ج ۱۶، ص ۴.

۲۶. كتابخانه دانشگاه تهران، ش ۹۰۵۵، از سده ۱۱، فهرست كتابخانه دانشگاه، ج ۱۷، ص ۲۸۲.

۲۷. كتابخانه دانشگاه تهران، ش ۹۰۷۶، از سده ۱۱، فهرست كتابخانه دانشگاه، ج ۱۷، ص ۲۸۷.

۲۸. كتابخانه مسجد اعظم قم، ش ۱۷۳۵، در سال ۱۱۰۹ ق، فهرست كتابخانه مسجد اعظم، ص ۸۲.

۲۹. كتابخانه حضرت آيت اللّه‏ سيد محمد على روضاتى (مد ظله العالى) در اصفهان، در سال ۱۱۳۳ ق.

۳۰. كتابخانه حضرت ولى عصر (عج)، در خوانسار، فهرست كتابخانه وليعصر(عج).

۳۱. كتابخانه مسجد اعظم قم، ش ۳۲۳۱، در ۱۱۳۹ ق، فهرست كتابخانه مسجد اعظم، ص ۸۲.

۳۲. كتابخانه مسجد اعظم قم، ش ۳۳۹۰، در سده ۱۲، فهرست كتابخانه مسجد اعظم، ص ۸۲.

۳۳. كتابخانه دانشگاه تهران، ش ۴۰۷۳، در سال ۱۲۴۶، فهرست خطى دانشگاه، ج ۱۳، ص ۳۰۵۴.

۳۴. كتابخانه دانشگاه تهران، ش ۴۴۶۸، نسخ ۱۰۸۲، با حواشى (جم سلمه اللّه‏ تعالى)، فهرست خطى دانشگاه، ج ۱۳، ص ۳۴۲۲.

۳۵. كتابخانه دانشگاه تهران، ش ۴۷۹۶، از سال ۱۱۱۵ ق، فهرست خطى دانشگاه، ج ۱۴، ص ۳۸۳۷.

۳۶. كتابخانه صفايى خوانسارى، ش ۹۵۳، در ۱۱۱۴ ق، فهرست هزار و پانصد نسخه خطى، ص ۷۴.

۳۷. كتابخانه صفايى خوانسارى، ش ۱۰۳۷، در ۱۱۲۱ ق، فهرست هزار و پانصد نسخه خطى، ص ۷۵.

۳۸. كتابخانه صفايى خوانسارى، ش ۱۱۶۳، سده ۱۲، فهرست هزار و پانصد نسخه خطى، ص ۷۴.

۳۹. كتابخانه صفايى خوانسارى، ش ۱۱۹۷، در ۱۱۳۱ ق، فهرست هزار و پانصد نسخه خطى، ص ۷۴.

۴۰. كتابخانه فرخ، ش ۱۳۷، نشريه نسخه‏هاى خطى، ج ۳، ص ۹۶.

۴۱. كتابخانه مدرسه فيضيه قم، ش ۱۶۴۶، در ۱۱۳۵ ق، فهرست مدرسه فيضيه، ج ۲، ص ۳۵.

۴۲. كتابخانه آيت اللّه‏ مرعشى نجفى، ش ۸۱۹، فهرست خطى مرعشى، ج ۳، ص ۲۰.

۴۳. كتابخانه آيت اللّه‏ مرعشى نجفى، ش ۹۹۲، از سال ۱۳۰۰ ق، فهرست خطى مرعشى، ج ۳، ص ۱۸۷.

۴۴. كتابخانه آيت اللّه‏ مرعشى نجفى، ش ۲۸۱۶، از سال ۱۲۳۰ ق، فهرست خطى مرعشى، ج ۸، ص ۱۹.

۴۵. كتابخانه آيت اللّه‏ مرعشى نجفى، ش ۷۲۰۸، در عصر مؤلف، فهرست خطى مرعشى، ج ۱۹، ص ۱۸.

۴۶. كتابخانه آيت اللّه‏ مرعشى نجفى، ش ۷۷۱۰، از عصر مؤلف، فهرست خطى مرعشى، ج ۲۰، ص ۸۸.

۴۷. كتابخانه آيت اللّه‏ مرعشى نجفى، ش ۱۰۴۸۲، نزديك عصر مؤلف، فهرست خطى مرعشى، ج ۲۶، ص ۳۹۲.

۴۸. كتابخانه مجلس شورا، ش ۲/۱۲۳۸۹، در ۱۱۳۴ ق، فهرست خطى مجلس، ج ۳۵، ص ۳۴۴.

۴۹. كتابخانه مجلس شورا، ش ۱۲۳۹۶، فهرست خطى مجلس، ج ۳۵، ص ۳۵۲.

۵۰. كتابخانه مجلس شورا، ش ۴۹۵۰، از سده ۱۲، فهرست خطى مجلس شورا، ج ۱۴، ص ۲۲۲.

۵۱. كتابخانه الهيات مشهد، ش ۹۹۵، در ۱۰۸۱ ق يا ۱۲۱۱ ق، فهرست نسخه‏هاى الهيات مشهد، ج ۲، ص ۱۴۶.

۵۲. كتابخانه الهيات مشهد، ش ۱۷۲۲، سده ۱۱، با حواشى (جم سلمه اللّه‏)، فهرست الهيات مشهد، ج ۳، ص ۸۱۶.

۵۳. كتابخانه مسجد گوهرشاد، ش ۳۹۵، سده ۱۲، فهرست كتابخانه مسجد گوهرشاد، ج ۱، ص ۳۲۷.

۵۴ ـ ۵۹. كتابخانه حضرت آية اللّه‏ گلپايگانى;، شماره‏هاى ۱۷۳۱۳، ۱۳۹۳۱، ۱۸۰۹، ۲۳۸۹، ۶۲۱۱، ۱۱۶۱۵، ۱۰۰۳۲، در سال‏هاى ۱۲۱۲ ق تا ۱۲۶۷ ق، فهرست الفبايى عرب زاده، ص ۱۶۷.

۶۰. كتابخانه فرهنگ اصفهان، ش ۳۲۵۶، فهرست نسخه‏هاى خطى كتابخانه فرهنگ اصفهان، ص ۷۰.

۶۱. كتابخانه مدرسه عالى شهيد مطهرى (سپهسالار سابق)، ش ۳۳، در زمان حيات مؤلف، فهرست سپهسالار، ج ۱، ص ۱۸.

۶۲. كتابخانه مدرسه عالى شهيد مطهرى (سپهسالار سابق)، ش ۵۸، فهرست سپهسالار، ج ۱، ص ۱۹ و ۳۴.

۶۳. كتابخانه مدرسه عالى شهيد مطهرى (سپهسالار سابق)، ش ۲۱۸۷، در زمان حيات مؤلف، فهرست سپهسالار، ج ۳، ص ۴۲۶.

۶۴. كتابخانه مسجد جامع چهل ستون تهران، ش ۲۰۸، سده ۱۱ و ۱۲، آشنايى با چند نسخه خطى، ص ۳۴۸.

۶۵. كتابخانه ملك تهران، ش ۱۴۶، فهرست كتابخانه ملك، ج ۲، ص ۱۴۳.

۶۶. كتابخانه ملك تهران، ش ۱۵۵، فهرست كتابخانه ملك، ج ۲، ص ۱۴۳.

۶۷. كتابخانه ملك تهران، ش ۵۷۲۲، در ۱۰۷۹ ق، فهرست كتابخانه ملك، ج ۲، ص ۱۴۳.

۶۸. كتابخانه دكتر حسين مفتاح در تهران، در ۱۱۰۰ ق، نشريه نسخه‏هاى خطى، ج ۷، ص ۱۲۰.

۶۹. كتابخانه مدرسه حجتيه قم، ش ۶۴۰، در ۱۲۴۲ ق، فهرست مدرسه حجتيه، ص ۸.

۷۰. كتابخانه مدرسه حجتيه قم، ش ۶۴۱، در ۱۱۲۸ ق، فهرست مدرسه حجتيه، ص ۸.

۷۱. كتابخانه مدرسه حجتيه قم، ش ۶۴۲، فهرست مدرسه حجتيه، ص ۸.

۷۲. كتابخانه مدرسه حجتيه قم، ش ۶۷۷، فهرست مدرسه حجتيه، ص ۸.

۷۳. كتابخانه آخوند در همدان، ش ۲۰۱۷، در ۱۱۱۲ ق، فهرست خطى رشت و همدان، ص۱۲۴۷.

۷۴. كتابخانه ملى تهران، ش ۳۰۸ / ف، از ۱۱۳۲ ق، فهرست ملى تهران، ج ۱، ص ۳۰۰.

۷۵. كتابخانه مجلس سنا، ش ۵۹۸، در ۱۰۹۳ ق، فهرست، ج ۱، ص ۳۸۶.

۷۶. كتابخانه موزه ملى پاكستان، فهرست كتابخانه موزه ملى پاكستان، 
ص ۸۸۵.

۷۷. كتابخانه رشت، فهرست خطى رشت و همدان، ص ۱۱۰۱.

۷۸. كتابخانه تربيت تبريز، ش ۱۱۳، فهرست تربيت تبريز، ص ۹ ـ ۱۰.

۷۹. كتابخانه آصفيه، فهرست آصفيه، ج ۱، ص ۱۹.

۸۰. كتابخانه آيت اللّه‏ گلپايگانى، ش ۱۰۰۳۲ در ۱۲۵۸ ق.

۸۱. كتابخانه مجلس شورا، ش ۲/۹۲۸۷، قرن ۱۱، فهرست مختصر مجلس، ص ۱۶۸.

۸۲. كتابخانه مجلس شورا، ش ۱۵۲۷۲، قرن ۱۱، فهرست مختصر مجلس، ص ۱۶۸.

۸۳. كتابخانه آستان قدس رضوى، ش ۱۷۶۷۳، عصر مترجم، فهرست رضوى، ج ۱۵، ص ۱۶۱.

۸۴. كتابخانه ملى تهران، ش ۶۸۱ / ف، در ۱۱۲۱ ق، فهرست كتابخانه ملى، ج ۲، ص ۱۸۰.

۸۵. كتابخانه سلطنتى تهران، ش ۲۰۴۹، فهرست كتب دينى، ص ۹۷۰.

۸۶. كتابخانه مدرسه امام هادى۷ مشهد، عصر آقا جمال، فهرست، ص ۷۱.

۸۷. كتابخانه مدرسه امام هادى۷ مشهد، ش ۳۶، محمد ابراهيم قمى در ۱۱۱۱ ق.

۸۸. كتابخانه دانشكده الهيات تهران، ش ۳۲۶ ج، در ۱۱۱۳ ق، فهرست خطى دانشكده، ج ۲، ص ۶.

۸۹. كتابخانه سلطنتى تهران، ش ۸، در ۱۱۴۱ ق، فهرست كتب دينى، ص ۱۴۱.

۹۰. كتابخانه مدرسه عالى شهيد مطهرى (سپهسالار سابق)، ش ۵۷۴۸، فهرست سپهسالار، ج ۳، ص ۴۲۷.

۹۱. كتابخانه مجلس شورا، ش ۱۹، در ۱۲۴۶ ق، فهرست مجلس شورا، ج ۱۳، ص ۳۰۵۴.

۹۲. كتابخانه آيت اللّه‏ گلپايگانى، مدرسه حجازى‏ها، ش ۱۱۵، مجله نور علم، ش ۵۲، ص ۲۷۰.

۹۳. كتابخانه آيت اللّه‏ گلپايگانى، مدرسه حجازى‏ها، ش ۱۰۰۳، مجله نور علم، ش ۵۲، ص ۲۷۰.

 

۶. آداب نماز = احكام نماز = رساله نماز = ترجمة الصلاة

تنها شيخ آقا بزرگ تهرانى در كتاب ذريعه، ج ۴، ص ۱۱۳ از اين كتاب ياد كرده است: «ترجمة الصلاة وأذكارها من أوّل الأذان إلى آخر التعقيبات، لآقا جمال الدين ... ألّفها باسم شاه سلطان حسين، فى ستة فصول، اوّلها فى الأذان، وسادسها فى التعقيبات، اوّله: اللّه‏ اكبر زهى ...».

و در طبقات اعلام (كواكب المنتشره)، ص ۱۴۸ به نحو ديگرى معرفى كرده است: «... وترجمة الصلاة[xliii] بالفارسية ليفهم الناس معنى الأذكار العربية على ما أفتى به البهائى فىالاثنى عشرية الصلاتيّة».

در طبقات اعلام الشيعه آقا بزرگ بين اثنى عشريه شيخ بهايى و ترجمة الصلاة و يا آداب الصلاة آقا جمال خوانسارى ارتباط داده است كه مؤلف يا ترجمه كرده آن را و يا بر طبق فتواى شيخ بهايى نوشته است، و حال آن‏كه هيچ تناسبى بين آن دو كتاب نيست، چون اثنى عشريه (صلاتيّه: نماز) مشتمل بر دوازده فصل، و هر فصلى شامل دوازده واجب و يا دوازده مستحب و يا دوازده ترك و امثال آن كه دوازه‏گانه، دوازده گانه است، و لكن آداب الصلاة يا ترجمة الصلاة آقا جمال خوانسارى شامل هفت فصل و خاتمه است كه مشتمل بر: فصل اوّل در اذان و اقامه، فصل دوم در بيان كيفيت نماز و آداب و شرايط آن، فصل سوم در ترجمه سوره فاتحه و مختصرى از تفسير آن، فصل چهارم در تفسير سوره قدر، فصل پنجم در تفسير سوره توحيد، فصل ششم در تعقيب، فصل هفتم در سجده شكر و بيان كيفيت آن.

همانطور كه ملاحظه كرديد هيچ ارتباطى بين آن دو كتاب نيست، و اگر گفته شود كه شايد مراد آقا بزرگ ترجمه مفتاح الفلاح شيخ بهايى است، مى‏گوييم كه آقا بزرگ جلوتر در شمار تأليفات آقا جمال آن را ذكر كرده است: «... فمنها شرح فارسى لمفتاح الفلاح».

رساله آداب نماز ضمن رسائل آقا جمال خوانسارى از صفحه ۴۱۵ ـ ۴۷۸، در شصت و پنج صفحه به چاپ رسيده است. و كتاب شامل يك مقدمه و هشت فصل و خاتمه است.

 

نسخه‏هاى خطى آداب نماز = ترجمة الصلاة

۱. كتابخانه آيت اللّه‏ مرعشى، ش ۷/۳۰۳۴، در سال ۱۱۲۱ و بعد از آن، فهرست مرعشى، ج ۸، ص ۲۲۶.

۲. كتابخانه آيت اللّه‏ مرعشى، ش ۱/۳۶۹۸، در عصر مؤلف، فهرست مرعشى، ج ۱۰، ص ۹۸.

۳. الهيات مشهد، ش ۳/۱۴۸۳، در سال ۱۱۱۷ ق، ۶۳ برگ، فهرست الهيات مشهد، ج ۲، ص ۶۲۸.

۴. كتابخانه دانشگاه تهران، ش ۱/۷۹۲، فهرست دانشگاه (مشكاة)، تهران، ج ۵، ص ۱۷۵۶.

دانش پژوه در فهرست دانشگاه در معرفى اين رساله مى‏نويسد كه روى نسخه نوشته شده: «بلغ مقابلة مع نسخة الاصل» با حواشى (منه سلمه)، و در برگ دوم رساله نوشته: «آداب نماز من افادات عالى حضرت آقا جمال دام ظله السامى».

 

۷. شرح و ترجمه دعاى صباح

در كتب تراجم و كتاب‏شناسى و نسخه‏شناسى، و فهارس نسخ خطى كتابخانه، چنين شرحى را به آقا جمال خوانسارى نسبت نداده‏اند. و نيز در ذريعه، ج ۱۳، ص ۲۵۲ ـ ۲۵۵ بيش از بيست شرح دعاى صباح معرفى شده، ولكن هيچ كدام از آقا جمال نيست و يا آن‏كه متن شرح و اول و آخر اين رساله با آنها مطابقت ندارد، كما اين‏كه در فهارس نسخ خطى چندين شرح و ترجمه دعاى صباح موجود است كه مؤلفين آنان را نشناخته‏اند، ولكن هيچ كدام از آن نسخه‏هاى خطى با اين شرح دعاى صباح همخوانى ندارد.

تنها نسخه خطى اين رساله كه منحصر به فرد است، ضمن مجموعه كتاب‏هاى خطى مدرسه حجازى‏ها در قم موجود است كه به كتابخانه حضرت آيت اللّه‏ گلپايگانى انتقال يافته است در پايان اين نسخه خطى آمده: «تمام شد اين شرح آقا جمال پسر آقا حسين خوانسارى در هشتم شهر ذيقعدة الحرام منه ۱۲۹۰».

اين اثر در مجموعه رسائل آقا جمال (شانزده رساله) از صفحه ۲۸۹ ـ ۳۳۸ در پنجاه صفحه به چاپ رسيده است، اين رساله منسوب به آقا جمال است و نياز به تحقيق بيشترى دارد.

 

۸. مفتاح المراد در شرح دعاى كميل بن زياد

در كتابخانه آيت اللّه‏ فاضل خوانسارى، كتاب خطى با نام مفتاح المراد فى شرح دعاى كميل بن زياد به ش ۴۳۹ نگهدارى مى‏شود، كه از تأليفات سيد جمال الدين بن على خوانسارى است و در ذريعه، ج ۲۱، ص ۳۴۸ معرفى شده كه: «الّفه فى رابع رجب ۱۲۸۵ ق، وذكره فى آخره: انّه لم ير شرحا له قبل شرحه».

و عكس اين نسخه خطى به شماره ۲۰۳ در كتابخانه مركز احياى ميراث اسلامى نگهدارى مى‏شود و در فهرست نسخه‏هاى عكسى آن مركز، ج ۱، ص ۲۳۶ به درستى معرفى شده است، ولكن در فهرستواره نسخه‏هاى خطى و عكسى مركز احياى ميراث اسلامى، ص ۴۱۴، اين كتاب را به «آقا جمال الدين محمد بن حسين خوانسارى» نسبت داده‏اند كه اشتباه است.

 

۹. ذخيرة القيامة در ترجمه منهاج الكرامة

در فهرست نسخه‏هاى خطى كتابخانه آيت اللّه‏ مرعشى، ج ۱، ص ۱۲۳، مجموعه خطى به شماره ۱۰۳، اولين كتاب آن را اين‏گونه معرفى مى‏كند: «مجموعه / ۱۰۳، ۱. ذخيرة القيامة در ترجمه منهاج الكرامة (۱-۸۲) اعتقادات فارسى، از آقا جمال الدين محمد بن حسين خوانسارى (۱۱۲۵). ترجمه تحت اللفظى است از كتاب منهاج الكرامة فى معرفة الامامة، علامه حلى كه در امامت حضرت على۷ نوشته است.

آغاز نسخه افتاده: و اقرار به نعمت‏هاى پيوسته پروردگار بلا شك و انكار ...

انجام: و كوشش نمايد در آنچه تواند. اللهم ارزقنا شفاعة نبيك محمد وآله وعترته ...».

و رساله دوم مجموعه در بحر المناقب در تفصيل على بن ابى طالب۷ از على بن ابراهيم ملقب به درويش برهان (قرن ۱۰) معرفى كرده‏اند.

كتاب اول را نوشته‏اند: «نسخ، على رضا بن محمد ابراهيم دزمارى، چهارشنبه، ۸ رمضان ۱۰۵۹ ق».

 

۱۰. ترجمه داستان طرماح بن عدى

در كتاب‏هاى شرح حال نگارى و كتاب‏شناسى چنين عنوانى از آثار آقا جمال خوانسارى نام نبرده‏اند، و لكن در ابتداى نسخه خطى ترجمه داستان طرماح بن عدى نوشته شده: «حكايت و روايت مراسله و سفارت طرماح بن عدى حاتم طائى از جانب حضر امير كل امير، اميرالمؤمنين على بن ابى طالب۷ نزد معاوية بن ابى سفيان عليه اللعنة والنيران، كه فصاحت و بلاغت شعارى جمالا محمّداى قاضى زاده خوانسارى، از عربى به فارسى نقل نمود، و اين ديباچه نفيسه بر وى نوشته، واللّه‏ اعلم»

متن عربى داستان طرماح بن عدى در كتاب اختصاص شيخ مفيد، ص ۱۳۸ به بعد، و نيز در بحار الانوار علامه مجلسى موجود است. و نيز نسخه خطى از متن عربى داستان در كتابخانه دانشگاه تهران به شماره ۲۶۰ و كتابخانه ابن مسكويه اصفهان به شماره ۶۹ موجود است.

متن عربى اين داستان در رسائل آقا جمال خوانسارى از صفحه ۳۸۷ ـ ۳۹۶، همراه با ترجمه داستان منسوب به آقا جمال خوانسارى از صفحه ۳۹۷ ـ ۴۰۸ به چاپ رسيده است. و در پاورقى ترجمه داستان طرماح بن عدى نوشته‏ايم كه بايد تحقيق شود كه منظور از «جمالا محمداى قاضى زاده خوانسارى» آيا آقا جمال خوانسارى يا شخصى ديگر.

در فهرستواره كتاب‏هاى فارسى، ج ۱، ص ۷۷ مى‏نويسد: «داستان طرماح، خوانسارى، آقا جمالا، محمد، قاضى زاده، ترجمه از عربى، سفارت طرماح بن عدى از سوى حضرت على۷ نزد معاويه ..... نسخه‏ها ۶/۴۴۶۱ (۲ نسخه) آستان قدس ۷/۵۹۴».

 

نسخه‏هاى خطى از ترجمه داستان طرماح بن عدى

۱. آستان قدس رضوى، ضمن جنگ ش ۴۴۹۳، جنگ در سال‏هاى ۱۰۵۵ ق و بعد از آن استنساخ شده است، فهرست آستان قدس رضوى، ج ۷، ص ۵۹۴.

۲. فهرست نسخه‏هاى خطى منزوى، ج ۶، ص ۴۴۶۱ (۲ نسخه)، ۱. مشهد، رضوى ۶۴۱ ... ۲. تهران، مسجد جامع، چهل ستون، ۴/۱۸۵۴، در محرم ۱۰۸۰، رجوع شود به فهرستواره كتاب‏هاى فارسى، ج ۱، ص ۷۷ و ۳۸۰.

 

 


[i]. جامع الرواة، ج ۱، ص ۱۶۴.

[ii]. مقدمه جامع الرواة، ص ب ـ ج: «... فامر السلطان الشاه سليمان الصفوى بكتابة نسخة له عن نسخة الاصل [: أى جامع الرواة] فلما اراد الكاتب الشروع فيها دعا المصنف جماعة من اعاظم العلماء إلى حجرته بالمدرسة المباركية، فكتب كل واحد منهم شيئاً من اوله إلى سطرين منها تقديرا منهم له ولكتابه وتيمّنا منه بخطوطهم، فكتب العلامة المجلسى «بسم اللّه‏ الرحمن الرحيم» والآقا جمال الخوانسارى «الحمدللّه‏» و... ثم كتب الباقون كلمة كلمة إلى تمام السطرين ... وكتب العلامة المجلسى۱ بخطه على ظهرها انه اوقفها من قبل الشاه سليمان فى شهر شعبان من سنة مائة بعد الالف [: ۱۱۰۰ ق]».

[iii]. وقايع السنين والاعوام، ص ۵۵۰.

[iv]. امل الأمل، ج ۲، ص ۱۰۱.

[v]. رياض العلما، ج ۳، ص ۸۵.

[vi]. ذريعه، ج ۴، ص ۱۲۶.

[vii]. ج۴، ص ۵۰۲ (چاپ قدیم رحلی).

[viii]. ذريعه، ج ۳، ص ۲۱۳.

[ix]. مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى مشار، ج ۲، ص ۳۸۳.

[x]. الفوائد الرضوية، ص ۸۳ .

[xi]. فهرست كتب چاپى فارسى مشار، ج ۴، ص ۵۰۴۳.

[xii]. ادبيات استورى، ج ۱، ص ۲۰۵.

[xiii]. منزوى در پاورقى ادبيات استورى، ج ۱، ص ۲۰۵.

[xiv]. دائرة المعارف الاسلامية الكبرى، ج ۱، ص ۳۲۶.

[xv]. دانش نامه قرآن و قرآن پژوهى، ج ۱، ص ۴۲، زیر نظر بهاء الدين خرمشاهى، چاپ اول، ۱۳۷۷ ش، مقالة آقا جمال خوانساری نوشتة محسن معينى.

[xvi]. رجوع كنيد به فرهنگ آثار ايرانى ـ اسلامى، ج ۲، ص ۴۲.

[xvii]. ترجمه مفتاح الفلاح، ص ۲۱۶.

[xviii]. آداب الصلاة رسائل آقا جمال، ص ۴۴۹ ـ ۴۵۵.

[xix]. آداب الصلاة رسائل آقا جمال، ص ۴۶۱ ـ ۴۶۴.

[xx]. آداب الصلاة رسائل آقا جمال، ص ۴۵۶ ـ ۴۶۰.

[xxi]. موائد الرحمان، ص ۲.

[xxii]. موائد الرحمان، ص ۳۶۸.

[xxiii]. موائد الرحمان، ص ۳۶۵.

[xxiv]. فرائد الفوائد، ص ۲۵۷.

[xxv]. روضات الجنات، ج ۲، ص ۲۱۵.

[xxvi]. ذريعه، ج ۱۳، ص ۲۴۲.

[xxvii]. ذريعه، ج ۱۳، ص ۳۷۶.

[xxviii]. فهرست نسخه‏هاى خطى فارسى منزوى، ج ۲، ق ۲، ص ۱۵۷۵.

[xxix]. فهرست مرعشى، ج ۱، ص ۲۲.

[xxx]. فهرست كتابخانه آستانه حضرت عبدالعظيم حسنى۷، ج ۱، ص ۱۱۵.

[xxxi]. ر.ك: الذريعة، ج ۴، ص ۱۱۲.

[xxxii]. نسخه‏هاى خطى شروح و ترجمه‏هاى صحيفه سجاديه، ص ۴۵ ـ ۴۷.

[xxxiii]. نسخه‏هاى خطى شروح و ترجمه‏هاى صحيفه سجاديه، ص ۱۵۵.

[xxxiv]. رجوع كنيد به ذريعه، ج ۱۵، ص ۳۸۶ و ج ۲۲، ص ۴۱۷ و ج ۱۶، ص ۲۴۴.

[xxxv]. ذريعه، ج ۴، ص ۱۲۲.

[xxxvi]. ذريعه، ج ۲۲، ص ۴۱۷.

[xxxvii]. خاتمة المستدرك، ج ۲، ص ۵۱.

[xxxviii]. الكنى والالقاب، ج ۲، ص ۱۳۷؛ سفينة البحار، ج ۱، ص ۱۸۱.

[xxxix]. ذريعة، ج ۴، ص ۱۳۸.

[xl]. ذريعه، ج ۱۴، ص ۸۲ .

[xli]. فهرست كتابخانه اميرالمؤمنين۷در نجف، ج ۱، ص ۱۴۴ (خطى)؛ مجله تراثنا، ش ۵۹ و ۶۰، ص ۱۵۳ـ ۱۵۴.

[xlii]. فهرست رضوى، ج ۲، ص ۲۴۷ و ۲۵۳؛ فهرست سپهسالار، ج ۱، ص ۱۷.

[xliii]. ذريعة، ج ۴، ص ۱۱۳.

 علی اکبر زمانی نژاد

کتابشناسی شیعه (الاثر)

 

 

آمار بازدیدکنندگان

مهمانان :

225 

امروز :
دیروز :
این هفته :
این ماه :
بازدید کل :
5999
8772
38216
120363
11182774