کد مطلب : 5178
04 مرداد 1396 - 09:25
تعداد بازدید : 539 بار
اخبار » مقالات

چند روز پیش خبر تعطیل شدن وبسایت قائمیه اعلام شد. این وبسایت، یکی از فعال ترین و قدیمی ترین وبسایت هایی بود که کتابهای دیجیتالی را عرضه می کرد. گفته شده است که به دلیل اعتراضات حقوقی و فشارهایی که بر آن وارد شده، تعطیل شده است. 

اما جدای از آن، دهها وبسایت دیگر هم در حوزه کتابهای دیجیتال وجود داشت که به تدریج، غیر فعال شد. این وبسایت ها در حوزه کتابخانه های اسلامی فعالیت می کردند و به رغم آغاز پرشتاب خود، به تدریج متوقف شدند. دلیل آن، گاه مسائل مالی، و بیشتر از بین رفتن انگیزه کار بود. گاهی هم گستردگی کار، و کم تخصصی این افراد، زمینه را برای رها شدن آنها ایجاد می کرد.
یک نکته مهم این است که این وبسایت ها اغلب با منابع مالی شخصی، یا پول های آخوندی ایجاد می شدند و کافی بود که در ادامه مسیر، هزینه سنگین سرور و نگهداری آنها تأمین نشود، در آن صورت راهی جز غیر فعال شدن باقی نمی ماند.
وبسایت هایی هم بودند که قصد فروش نسخ چاپ سنگی یا خطی را داشتند و تصور می کردند با عرضه چند ده هزار نسخه، تعداد زیادی مشتری از آنها خرید خواهد کرد. اما مع الاسف، به دلیل عدم تقاضا، و بالا بودن هزینه نگهداری، آنها نیز از رده خارج شدند.
وبسایت تبیان بیشتر کتابهای عمومی و مردمی را گذاشته و به دلیل افت آن، به دلیل عدم استفاده از منابع علمی و جدی، که می تواند به دلیل مشکلات حقوقی هم باشد، نتوانسته است رشد جدی در مسیر علمی داشته باشد. شاید هم هدف همان کارهای عمومی در حوزه طب و حدیث و داستانهای مذهبی و این مسائل بوده است.
برخی از کتابخانه های بزرگ نیز اقدام به عرضه آثار خطی و سنگی خود به صورت دیجیتالی کردند که به مرور گرفتار مشکل شدند. این مشکل عمدتا به کمبود منابع مالی بر می گشت، اما علاوه بر آن مدیریت های متفاوت و نامتعارف نیز در تعطیلی آنها نقش داشت.
کتابخانه های آستان قدس و ملی با داشتن حجم زیادی از منابع، تا به حال انگیزه قوی و چشم گیر برای عرضه حجم بالای منابع خود را نداشته اند. با این حال از کتابخانه ملی به همین مقدار توجه و عنایتی که در گذاشتن نسخ خوب داشته، باید سپاسگزار بود و آرزوی توفیق برای تکمیل این بخش را برایشان کرد. کتابخانه آستان قدس، کار را با تأخیر شروع کرده و بیشتر به گذاشتن برخی از صفحات از نسخ اکتفا کرده، و راه را برای عرضه جدی باز نگذاشته است. در واقع، آستان قدس نسخ کم ارزش را روی وبسایت خود گذاشته و به نظر می رسد قصد جدی و عنایت کافی به این مساله ندارد. در واقع، هنوز عقلیت آنجا در این زمینه فعال نیست، یا اگر هست و شده، به صورت عمومی ظاهر نشده است.
اگر آستان قدس و مرعشی، نسخ خطی خود را عرضه کنند، بی شک تحول مهمی در شیعه شناسی و در کل، اسلام شناسی و ایرانشناسی پدید خواهد آمد. فکر نمی کنم این آرزو هیچ گاه با مدیریت های فعلی عملی شود.
یک تجربه مفصل در حوزه نسخ خطی، کنسرسیوم محتوای ملی بود که آقای دکتر طالب پور بانی آن بودند و کتابخانه های بزرگ هم مشارکت داشتند. می دانیم آقای طالب پور بانی در ماههای اخیر، این کنسرسیوم به شدت غیر فعال شده و عمده دلیل آن همکاری نکردن کتابخانه های بزرگ یا توقع برخی برای درآمدزایی است که عملا از این طریق امکان نداشت.
در میان منابع دیجیتالی، نور لیب (noorlib) برای عرضه کتابها، مدتهاست فعالیت خود را آغاز کرده و در کنار نورمگز، مشغول فعالیت شده است. جالب است که این مرکز، به رغم آن که از صدها هزار مقاله چاپ شده در منابع دیگر استفاده می کند، از مشتریان پول دریافت می کند. با این حال به دلیل آن که حجم بالایی از اطلاعات به خصوص در نورمگز عرضه می شود، بیشترین استفاده از منابع دیجیتالی را در کشور ـ به احتمال ـ به خود اختصاص داده است. نورمگز خدمت گرانبهایی است، اما نورلیب ظاهرا هنوز نتوانسته مشتری زیادی جلب کند. موفقیت و نام و شهرت این مرکز، بیشتر به خاطر سی دی های قدیمی آن در حوزه فقه و تفسیر و تاریخ و جغرافیا و اخیرا تراجم است.
در حال حاضر، دانشگاه ها اقدام به گذاشتن مقالات مجلات خود می کنند که در یک روند معمولی، خوب پیش می رود، اما به دلیل پراکنده بودن وبسایت ها، و عدم عرضه آنها در یک جا، مشکل استفاده بهینه از آنها باقی است. مشکل پایان نامه ها و رساله ها، به دلیل مسائلی که داشته اند، هنوز حل ناشده مانده و تنها امکان گرفتن برگ های محدودی از آنها وجود دارد.
عمده کاربران ایرانی، از طریق گوگل در منابع جستجو می کنند، و به دلیل مشکلاتی که هست، امکان رسیدن به این مقالات یا منابع را به صورت جدی ندارند، در حالی که جستجو در مقالات علمی و کتابها، می باید هدایت شده باشد. 

در زمینه کتاب دیجیتالی روز، راه و رسم خارجی ها را هم به صورت محدود داریم، ناشرانی که برخی آثار خود را به صورت دیجیتالی می فروشند اما آشکار است که با این وضعیت، امکان سوددهی و سرمایه گزاری در این زمینه وجود ندارد.
حالا ما مانده ایم و تجربه های شکست خورده، یا به جایی نرسیده، یا بسیار محدود و نداشتن یک وبسایت جامع برای ارائه خدمات کتاب دیجیتال، چون سیاست واحدی وجود ندارد و کارهای تکراری بسیار است. اخیرا نزدیک به ده نفر را می شناسم به به جان وبسایت های کتابخانه های فرنگی افتاده اند تا آثار فارسی و عربی خوب را بیرون بکشند و این یعنی هزینه های مکرر.
این روزها مجموعه ای شامل چند ده هزار از تصاویر نسخ خطی نسخه های مهم ترکیه به ایران رسید که برای دو سه ماهی، وسیله تجارت خوبی برای اهل فن شده بود. اما همان طور که انتظار می رفت با توزیع آن، کم کم از مالیت افتاد و اما خدمت فرهنگی بزرگی بود. نمی دانم صاحبان اصلی آن راضی بودند یا خیر، اما گویا کار از کار گذاشته و در این حوزه از فعالیت، حلال و حرام خیلی معنا ندارد.
بسیاری از کتابخانه های مراکز خاص، مانند بنیاد دایره المعارف، دایره المعارف بزرگ و ... دارای کتابخانه های دیجیتالی مفصلی هستند که به روی افراد خارج از آن مراکز بسته است. این در حالی است که اگر امکان اتصال اینها با یکدیگر بود، هم از موازی کاری و کار تکراری که هزینه بر است، پرهیز می شد و هم برای استفاده عمومی بهتر بود. جالب است که بسیاری از این مراکز با یک برنامه واحدی کتابخانه ای کار می کنند. البته این که برنامه های کتابداری هم متفاوت باشد، خود یک معضل دیگری است.
در مورد کانال هایی تلگرامی که کتاب دیجیتال عرضه می کنند، البته یک مشکل این است که خیلی پراکنده هستند و امکان دستیابی به آثاری که عرضه می کنند، در وقت نیاز نیست. در واقع، باید هر کسی در نگاه روزانه، آثاری را برای خود سیو کند و همین هم با ارزش است. در اینجا هم، باز بحث حلال و حرام طی شده و آثار مجاز و غیر مجاز عرضه می شود. برخی کانال ها در یک دوره فعال بودند که الان متوقف شدند، برخی نیز به آرامی کارشان را ادامه می دهند. شماری از آنها روزانه از همدیگر بر می دارند. اما جالب است که چندان نتوانسته اند مشتری جذب کنند و اغلب و به رغم آن که روزانه دهها کتاب می گذارند، مشارکین آنها از چند صد تا حداکثر دو هزار است. این روش، بیشتر یک کار مردمی در کمک های روزه مره و ساده است و کار یک وبسایت منظم و فعال و بزرگ را ندارد.
رسول جعفریان

کانال تلگرامی