کد مطلب : 5294
16 شهریور 1396 - 09:00
تعداد بازدید : 871 بار
اخبار » مقالات

در فهرست نگاری نسخه های خطی خزانۀ مخطوطات حرم مطهر امیر المؤمنین (علیه الصلاة والسلام) در نجف اشرف با نسخه ای از شرحی بر کتاب «الموجز» تألیف أفضل الدين محمّد بن ناماور خونجي (ت ۶۴۶ هـ) منطقی دان بزرگ ولی کمتر شناخته شدۀ که ناقد منطق غربی و مؤسس منطق شرقی است، روبرو شدم که با کمک دوست عزیز و فاضلم جناب آقای دکتر خالد الرویهب که الان در آمریکا هستند نسخۀ «شرح الموجز» فخر الدين أبي الحسن علي بن محمّد البندهي، معروف بابن البديع (۶۵۷ هـ) که تا به حال چاپ نشده برایم دستیاب شد که پس از مقابله آن با نسخه آستان علوی مطابقت داشت. این نسخه الان در کتابخانۀ مغنيسا در تركيه به رقم ٢٢١٢ نگهداری می شود. ناسخ آن (محمود بن حسن حسنی) نیز شیعه می باشد و آن را در شهر حله و در (مدرسۀ ابی المجد) به تاریخ ۱۸ ربیع الآخر سال ۷۵۴ قمری کتابت کرده است.

ما می دانیم که نسخه های خطی این دست از منابع منطقی که از تابعین منطق سینوی و ارسطویی هستند، و به شدت به منطق شرقی به سر دستگی خونجی و کاتبی و شاگردان آنها می تازند بسیار کمیاب می باشند و بسیاری از آنها اصلا منتشر نشده و ما فقط نام بعضی از آنها را در منابع کتابشناسی می بینیم. نکته ای که برای من پس از فهرست نگاری نسخه های آستان علوی ـ علی صاحبها آلاف التحیة والثناء ـ بسیار جالب افتاد وجود فراوان این دست از میراث گران سنگ علوم عقلی در این منطقه جغرافیایی است که ما لا اقل می دانیم این نسخه ها از قرن هفتم تا نهم در خزانۀ آستان علوی وقف شده اند. این تتبع و تکاپو برای دستیابی به افکار و آراء دیگر مناطقه و فلاسفه نه فقط در دوران خواجه نصیر طوسی (ت ۶۷۲ ق) و علامۀ حلی (ت ۷۲۶ ق) بلکه بعد از علامه نیز تا سالها ادامه داشته و میل و اشتیاق به اطلاع به این دست از مدارس عقلی و افکار مختلف در مدارس علمی حله دیده می شود.

وجود نسخه هایی کهن از این دست منابع فکری که همگی جزئی از میراث بازمانده از مدرسۀ حله هستند و تاریخ آنها متعلق به قرن های بین ۶ تا ۱۰ هجری می باشند گواه از تتبع و اطلاع کامل بزرگان و علمای این دیار به این کتب و مدارس فکری دارد؛ آثاری چون: «کشف الاسرار عن غوامض الافکار» خونجی، و شرح آن متعلق به علی بن عمر كاتبی قزوينی (ت ۶۷۵ ق) و «رسالة الدلالة» ابن البدیع «جامع الدقائق» كاتبی صاحب شمسيه، «المباهج في شرح المناهج» سراج الدین ارموی، و «الكتاب المعتبر في الحكمة» اوحد الزمان ابی البركات ابن ملكا بغدادی (ت ۵۴۷ ق) و «الموجز» خونجی و شرح آن، و «البصائر النصيريّة» ابی حفص ساوي (حدود ۴۵۰ ق) و یا ریز و درشت نوشته های ابن سینا و دیگر فلاسفه و مناطقه که نسخه های خطی آنها در کتابخانۀ حرم مطهر امیر مؤمنان (علیه السلام) وجود دارد و همگی دارای بلاغ قرائت و سماع می باشند و یا بلاغاتی دال بر مقابله با نسخۀ اصل مؤلف یا نسخۀ منقول از خط مؤلف را دارند، چنانکه خطوط فلاسفه و منطقیین بزرگ دنیای اسلام چون قطب الدین شیرازی و سید حیدر آملی ودیگران در این کتابخانه شاهدی زنده بر این مدعاست.

گاهی برای بنده این تصور وجود داشت که شاید بسیاری از نقل هایی که از این آثار و مؤلفین آنها در بعضی از آثار قدمای شیعه دیده می شود نقلهایی با واسطه از منابع جدیدتر است ولی پس از فهرست نگاری این کتابخانه حداقل برای کاتب این سطور ثابت شد که تتبع این بزرگان غالبا بدون واسطه بوده بلکه نقل ها از روی اصیل ترین نسخه ها صورت می پذیرفته.

حسن موسوی بروجردی

مکتبه العلامه المجلسی