کد مطلب : 5366
30 مهر 1396 - 08:22
تعداد بازدید : 275 بار
اخبار » مقالات

ایران و چین جزء ملت هایی هستند که در درازنای تاریخ، تعاملات و پیوستگی های عمیقی با یکدیگر داشته اند. بی تردید تمدن کهن چین با قدمت بیش از پنج هزار سال به عنوان مبدأ جاده تاریخی ابریشم، همواره نقش مهمی در توسعه تعاملات اقتصادی و فرهنگی بین جهان شرق و غرب ایفا کرده است. در این میان، ایران هم که در مرکز این جاده بزرگ قرار داشت به دلایل سوق الجیشی همچون پُلی میانجی ارتباطات فرهنگی میان شرق و غرب بوده است.

ارتباط میان این دو ملت تنها معطوف به ابعاد اقتصادی نبود و تبادلات فکری، فرهنگی و هنری را نیز در بر می‌گرفت.

سابقه تعاملات فرهنگی میان ایران و چین آن طور که مورخان نشان داده‌اند، به بیش از 2600 سال پیش می‌رسد. روابط این دو کشور باستانی در دوره‌ ساخت جاده ابریشم به اوج خود رسید و پس از آن ادامه یافت و هر چند در مقاطعی از زمان کمرنگ شد، اما این مناسبات که ریشه‌های بس کهن داشت، توسعه پیدا کرد و دستاوردهای متنوعی را برای هر دو کشور به ارمغان آورد.

ایران و چین از رهگذر این ارتباطات، تجربه‌های گران سنگی را در حوزه‌ فرهنگ در کارنامه مناسبات خویش ثبت کرده‌اند و در حوزه های مختلف تأثیر و تأثرات مختلف و مهمی از یکدیگر پذیرفته‌اند. همچنین ابریشم چین مهمترین کالای تجاری این کشور، که از طریق جاده ابریشم وارد ایران می‌شد، پس از مدتی به یکی از مواد اصلی بافندگی در ایران تبدیل شد. از سویی نفوذ فرهنگ و ادب پارسی در چین به گونه‌ای بوده است که گلستان سعدی یکی از کتاب های مشهور در میان مسلمانان و فارسی زبانان مقیم این کشور به شمار می رفت و در مدارس آن سرزمین تدریس می‌‎شد.

به هر روی، روابط ایران و چین با توجه به دیرینه و وسعت آن از جهات مختلفی قابل بررسی و پژوهش است، اما آنچه در این نوشتار مورد نظر نگارنده قرار گرفته است، بیان گوشه ای از روابط فرهنگی میان دو کشور از منظر کتابت و نسخه پردازی است؛ بدین معنا که در تعاملات و تأثیراتی که دو ملت در طول تاریخ در حوزه ساخت کتاب و کتاب آرایی و نسخه پردازی بر یکدیگر داشته‌اند، تدقیق و تأمل شده است. این تاثیرات و روابط متقابل را از چند بُعد می توان مورد بررسی قرار داد که اگر چه هر کدام قابلیت بسط و گسترش بیشتری دارند، لیکن در پی به صورت گذرا به آن اشاره می‌شود:

1- کاغذ: یکی از مهمترین عناصری که در حوزه کتابت از طریق چین وارد ایران شده است، فنّ ساخت کاغذ است. پیش از آن برای نوشتن و کتابت از پاپیروس مصری و چرم و پوست حیوانات استفاده می‌شد. به عنوان مثال قدیمی ترین قرآن های موجود نیز بر پوست نوشته شده است.

در سال 134ق جنگی میان اعراب و ترک‌ها در گرفت که در آن تعدادی از سربازان چینی به یاری ترکان آمده بودند. پس از شکست ترکان، برخی از اسرای چینی که در کاغذسازی دستی داشتند به سمرقند اعزام شدند تا صنعت کاغذ سازی را در آن جا دایر کنند.

به همت آنان از الیاف کتان و شاه دانه نوعی کاغذ عرضه شد که در قرن دوم هجری در جهان اسلام متداول و پس از مدتی به شهرهای خراسان و سپس مراکز غربی جهان اسلام تا بغداد و دیگر شهرها صادر شد.

2-  هنر و مینیاتور: تأثیر متقابل فرهنگ دو ملت در زمینه‌های هنری نیز مشهود است. اگرچه در دوران سلجوقی با ورود ظروف سرامیک و چینی نقوش روی سفال ایرانی از عناصر تزیینیات چینی متأثر شد، اما نمی‌توان انکار کرد که پیش از آن با ورود سفال های منقوش ایرانی به چین که دارای عناصر ایرانی با موضوعاتی همچون شکارگاه‌ها و غیره بودند، هنر ایرانی هنر شرقی را متأثر از خویش کرده بود..

همچنین در دوره ایلخانان و در ربع رشیدی، نقاشی چینی در هنر کتاب آرایی ایرانی تأثیر گذاشت. در واقع نگارگری و مینیاتور ایرانی در با مضامین اصلی شکار پادشاهان از ایران به چین انتقال یافت، در سفالینه‌های چینی به کار گرفته شد و سپس با عناصر فرهنگ چین درآمیخت و رنگ و لعاب چینی به خود‌ گرفت و مجددا به سوی موطن اصلی خویش، ایران بازگشت.

3-گونه ی چینی نسخه های خطی فارسی: یکی از شاخص‌ترین گونه‌های اقلیمی نسخه‌های خطی فارسی، نسخه‌هایی است که در چین کتابت (نوشته) شده است. (در حوالی قرن 7 ق  در برخی نقاط چین، دین اسلام با زبان فارسیِ دری شناخته و پذیرفته شد تا جایی که بنابر تحقیقات یکی از محققان چینی، واژه هوی هوی (hui hui) که هم اکنون به معنای «مسلمان» در چین به کار می رود در گذشته به کسی اطلاق می‌ شد که زبان وی فارسی دری می‌بود)«مایل هروی،ص68».

مسلمانان فارسی دانِ چین از یک سو در دوره ی ایلخانان در دستگاه های حکومتی و ربع رشیدی حضور داشتند و از سوی دیگر، برخی از آثار فارسی همانند گلستان سعدی به چین انتقال داده شده و چینیانِ فارسی دان به استنساخ و کتابت آن ها پرداختند.

نکته قابل توجه درباره نسخه های خطی فارسی که در اقلیم چین کتابت شده این است که رسم الخط این گروه از نسخه‌ها تحت تأثیر خط چینی مسطح است و دیگر اینکه این گونه نسخ بر خلاف آداب معمول نسخه نویسی که در پایان هر نسخه نام کاتب و تاریخ عربیِ کتابت نوشته می‌شده، فاقد نام کاتب و تاریخ عربی کتابت است و تنها در حاشیه نسخه به زبان و خط چینی تاریخ کتابت را ثبت کرده‌اند. شاید این بدان دلیل بوده باشد که چینیان دارای مبدأ تاریخی ثابتی نبودند و تاریخ آنها تناوبی و دوره ای بوده و هر شصت سال یک بار تکرار می شده است.

4-نسخه های مانوی: پس از سرکوب مانویان به دست ساسانیان، پیروان این آیین در جهان پراکنده ‌شدند و گروهی از آنان نیز به چین رفتند. پیش از آن دین زرتشتی و مسیحیت نسطوری نیز از ایران به چین راه یافته بود. مانویت که از قرن 7 میلادی در آسیای مرکزی و چین رونق زیادی یافت، باعث ایجاد موجی از تأثیرات فرهنگی ایران در آن خطه‌ها شد. مانویان مینیاتور را با خود به چین بردند. در بخش آسیای مرکزی شواهد مستند زیادی از این تأثیر فرهنگی به‌دست‌آمده است. بازمانده آثار هنری مانوی نشانه‌هایی از تأثیرپذیری هنری را در خود دارد که در پی روابط بازرگانی سراسر مسیر جاده ابریشم می‌بایست به وجود آمده باشد.

از مهمترین منابع مکتوب این آثار، نسخه های خطی مانوی است که در تورفان چین بدست آمده است. این نسخه ها گنجینه عظیمی است از فرهنگ، جهان‌شناسی ، طریقت و هنر مانویت است که در آن نقطه از زمین  یافت شده است.

منابع:

پوپ آرتور اپهام: سیر و صور نقاشی در ایران، ترجمه یعقوب آژند، تهران: مولی، 1378.

رهنورد زهرا: کتاب آرایی، تهران: سمت، 1386.

عظیمی حبیب الله: «کاغذ در نسخه شناسی و کتاب پردازی نسخ خطی»، آیینه میراث، سال ششم شماره سوم، پاییز 1378.

مایل هروی نجیب: تاریخ نسخه پردازی و تصحیح انتقادی نسخه های خطی، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1380.

 سمیره کریمی

کارشناس همکار در اداره اسناد و تاریخ دیپلماسی

به نقل از کانال تاریخ روابط خارجی ایران

 

 

 

آمار بازدیدکنندگان

مهمانان :

236 

امروز :
دیروز :
این هفته :
این ماه :
بازدید کل :
3216
10828
36739
177090
10957131