کد مطلب : 6084
10 تیر 1397 - 08:04
تعداد بازدید : 502 بار
اخبار » مقالات

محمّد فؤاد سزگين (Fuat Sezgin)، شرق شناس مسلمان و پژوهشگر پرتلاش در سال  1924م در استانبول متولّد شد، وي ابتدا وارد دانشکده هندسه استانبول شده ولي مدّتي بعد آن را باب ميل خود نديد و پس از اندک زماني با مؤسّسه شرق شناسي وابسته به دانشگاه استانبول که آن روزها تحت رياست شرق شناس برجسته هلموت ريتّر قرار داشت، آشنا شده به تحصيل در آن دانشگاه پرداخت. وي با تلاش مستمر توانست در 1947م در سن 23 سالگي مدرك كارشناسي ارشد خود را در رشته مطالعات شرق‌شناسي و به‌دنبال آن، دكتراي خود در رشته علوم اسلامي پژوهش‌هاي ايراني و فلسفه را در 1950م اخذ كند[1]. اين پژوهشگر بنا به دلائل سياسي در سال 1960م به آلمان مهاجرت کرد و اينک بيش از 50 سال است که در برخي دانشگاه‌هاي آلمان به تدريس و نيز در مؤسسه تاريخ علوم عربي ـ اسلامي[2] خود که وابسته به دانشگاه فرانکفورت است، به تحقيق در ميراث مکتوب مسلمانان، اشتغال داشته است.

 

تاريخ نگارش‌هاي عربي

دکتر فؤاد سزگين، از همان سالهاي نخستين ورود به آلمان (1961م) با اين نيّت که کار سترگِ کارل بروکلمان با نام تاريخ ادبيات عرب[3] (GAL) را با افزودن دستنويس‌هاي موجود در کتابخانه‌هاي استانبول، دنبال و تکميل نمايد، نگارش کتابشناسي کم‌نظير و ارزنده خود با نام تاريخ نگارشهاي عربي[4] (GAS) را شروع کرد، ليکن در اثناي چاپ جلد نخست، از آن تصميم منصرف و کار خود را به نحو مستقل پي‌گرفت و اينک با چاپ دوازدهمين جلد کتاب، مرحله نخست کار وي وارد مراحل پاياني شده است که اختصاص به معرفي کتابشناختي آثار و نگاشته هاي عربي تا حدود سال 430هـ. است. دوره دوم اختصاص به معرفي آثار عربي نگارش يافته از سال 430هـ.  تا سده 11هـ. و دوره سوم نيز سده 11هـ به بعد شامل خواهد بود.

شيوه نگارش کتاب تاريخ التراث العربي به ترتيب موضوعي است. مؤلف در آغاز هر علم است، ابتدا مقدمه‌اي راجع به پيشينه پژوهشي غربي و شرقي آن دانش نموده و سپس به‌ترتيب سال وفاتِ مؤلفان پيش از سال 430هجري (يا دوره حياتِ وي) و به دنبال آن، به ترتيب الفبا به آثار آنان پرداخته و ضمن توضيح كوتاه درباره مؤلفان، به تفصيل به معرفي مي‌پردازد. در معرفي مؤلف و آثار به منابعي كه از آن استفاده شده نيز اشاره مي‌كند و در موضوعاتي كه مستقيماً با تاريخ علوم ربط دارند فصلي را با عنوان "منابع" مي‌آورد. در اين بخش، هر علم را پيش از آنكه وارد فرهنگ عربي ـ اسلامي شود، به تفصيل بحث مي‌كند. بيشتر اين منابع يوناني، سرياني، هندي، و ايراني هستند و در ذيل نام مؤلفان به‌ترتيب شرح حال مؤلفان، تأليف‌ها، شرح‌ها و ترجمه‌ها، تلخيص‌ها، گزيده‌ها، و رديه‌هاي نوشته شده بر آن آثار را به تفصيل مي‌آورد و در ضمن آن به نسخ خطي آن آثار نيز در کتابخانه و احياناً اگر هم چاپ شده باشد با جزئيات اشاره مي‌نمايد، حتّي احياناً اگر درباره يکي از نسخه‌ها يا آثار وابسته به آن اثر مقاله‌اي در مطبوعات به هر زباني منتشر شده است، رفرنس داده شده است.

مشخصات کتاب‌شناختي اين اثر، چنين است:

Geschichte des Arabischen Schrifttums (GAS), (Band I-XV); Leiden, E. J. Brill, 1967-2010.

Erster Bd.: 1967, XIV+936 pp.

Zweiter Bd.: 1975, XII+808 pp.

Dritter Bd.: 1970, XX+498 pp.

Vierter Bd.: 1971, XI+399 pp.

Fünfer Bd.: 1974, XV+515 pp.

Sechster Bd.: 1978, XV+521 pp.

Siebenter Bd.: 1979, XIII+486 pp.

Achter Bd.: 1982, XIII+389 pp.

Neunter Bd.: 1984, XIII+406 pp.

Zhenter Bd.: 2000, XXX+634 pp.

Elfter Bd.: 2000, VIII+716 pp.

Swölfter Bd.:  2000, XVI+447 pp.

 

تاريخ نگارش‌هاي عربي (مجلّدات 1-15)، ليدن، مؤسّسه انتشاراتي اي. جي. بريل، 1967-2010، وزيري، آلماني.

ـ جلد نخست: علوم قرآن (قراآت و تفسير)، حديث، تاريخ، فقه، عقايد و تصوّف، 1967،14+936صص.

ـ جلد دوم: شعر و آثار منظوم، 1975، 12+808صص.

ـ جلد سوم: پزشکي، داروسازي، جانورشناسي و دام‌پزشکي، 1970، 20+498صص.

ـ جلد چهارم: کيميا، شيمي، گياه‌شناسي و کشاورزي، 1971، 11+399صص.

ـ جلد پنجم: رياضيات (هندسه، جبر و حساب)، 1974، 15+515صص.

ـ جلد ششم: ستاره‌شناسي (نجوم و هيئت)، 1978، 15+521صص.

ـ جلد هفتم: اختربيني (احکام نجوم )، قيافه‌شناسي، علم اصول و فرق، 1979، 13+486صص.

ـ جلد هشتم: لغت‌شناسي و فرهنگ‌نامه‌ها، 1982، 13+389صص.

ـ جلد نهم: دستور زبان و ادبيات عرب (صرف، نحو و ...)، 1984، 13+406صص.

ـ جلد دهم: نقشه‌نگاري، جغرافياي رياضي و بحث‌هاي نظري (1)، 2000، 30+634صص.

ـ جلد يازدهم: نقشه‌نگاري، جغرافياي رياضي و بحث‌هاي نظري (2)، 2000، 8+716صص.

ـ جلد دوازدهم: نقشه‌نگاري، جغرافياي رياضي و چاپ برگردان (فاکسيميليه) نقشه‌ها، 2000، 16+447صص.

ـ جلد سيزدهم[5]: جغرافياي رياضي و نقشه‌نگاري (مؤلفان و احوال دانشمندان)، 2010م (؟)؛ کتاب با مقدمه‌اي درباره کشف احتمالي آمريکا توسط ملوانان عرب و دريانوردان مسلمانقبل از کلمبوس مي‌پردازد. در اين جلد اسنادي ارائه گرديده که نشان مي‌دهد قاره امريکا پيش. از کشف <کريستف کلمبوس> براي مسلمانان کاملاً شناخته شده بود.

ـ جلد چهاردهم[6] و پانزدهم (چاپ نشده است)؛ اين دو جلد گويا به موضوعاتي نظير جغرافياي انساني، جغرافياي شهري، سفرنامه‌ها و فرهنگ‌هاي جغرافيايي اختصاص خواهد داشت.

Geschichte des Arabischen Schrifttums, Gesamtindices zu Band I-IX, Frankfurt, Institut für Geschichte der Arabisch – Islamischen Wissenschaften, 1995, 604 p.

فهرست راهنماي کلّي تاريخ نگارش‌هاي عربي )مجلدات 1-9)، فرانکفورت، مؤسّسه تاريخ علوم عربي ـ اسلامي، 1995، 604ص.

 

  ترجمه‌هاي  تاريخ نگارشهاي عربي

الف) ترجمه عربي

1) ابوالفضل، فهمي و محمود فهمي حجازي:

تاريخ التراث العربـى (جلد1)

قاهره: الهيئة المصريّة العامّة للتأليف و النشر، 1971م، وزيري بزرگ.

جلد نخست: منابع عمومي، علوم قرآن و علوم حديث، 568ص.

 

2) ابوالفضل، فهمي و محمود فهمي حجازي:

تاريخ التراث العربـى (مجلّدات 1-2)

قاهره: الهيئة المصريّة العامّة للکتاب، 1977-1978م، وزيري بزرگ.

جلد نخست: علوم قرآن، علم حديث و تاريخ­نگاري (تدوين تاريخ)، 1977م، 651ص.

جلد دوم: فقه، عقايد و تصوّف، 1978م، 520ص.

 

3) حجازي، محمود فهمي؛ عبدالله بن عبدالله حجازي؛ عرفه مصطفي و مازن يوسف عماوي:

 تاريخ التراث العربـي (مجلّدات 1، 2، 4، 5، 8)، قم، مکتبة آية‌الله العظمي المرعشي النجفي (ره)، چاپ دوم (افست) 1412 [چاپ اوّل: الرياض، 1401-1408/1981-1988]، وزيري.

ـ [جلد صفر] مقدّمه: مجموعه‌هاي دست‌نويس‌هاي عربي در کتابخانه‌هاي جهان، [چاپ اوّل 1402 /1982]، 281ص.

ـ جلد نخست (بخش1): علوم قرآن و حديث، [چاپ اوّل 1403/1983]، 507ص.

ـ جلد نخست (بخش2): تاريخ‌نگاري (تدوين تاريخ)، [چاپ اوّل 1403/1983]، 310ص.

ـ جلد نخست (بخش3): فقه، [چاپ اوّل: 1403 /1983]، 400ص.

ـ جلد نخست (بخش4): عقايد و تصوّف، [چاپ اوّل 1403/1983]، 584ص.

ـ جلد دوم (بخش1): شعر (پيش‌گفتار و مطالعات)، [چاپ اوّل 1403/1983]، 174ص.

ـ جلد دوم (بخش2): شعر (عصر جاهلي)، [چاپ اوّل 1403/1983]، 371ص.

ـ جلد دوم (بخش3): شعر (عصر صدراسلام، بني‌اميه و شعراي مُخَضْرمين)، [چاپ اوّل 1403/1983]، 269ص.

ـ جلد دوم (بخش4): شعر (عصر عباسي تا حدود 430هـ)، [چاپ اوّل 1403/1983]، 288ص.

ـ جلد دوم (بخش5): شعر (باقيمانده عصر عباسي، شعراي مصر، مغرب و آندلس به انضمام فهارس جلد دوم)، [چاپ اوّل 1404/1984]، 331ص.

ـ جلد سوم (دو بخش): در سال 2009م منتشر شده است.

ـ جلد چهارم: علوم غريبه، کيميا، گياه‌شناسي و کشاورزي، [چاپ اوّل 1401/1981]، 592ص.

ـ جلد پنجم: رياضيات، چاپ اوّل: الرياض، 1423/2002، 607ص.

ـ جلد ششم: ستاره شناسي، در سال 2008م منتشر شده است.

ـ جلد هفتم: احکام نجوم و آثار علوي، در سال 1990م منتشر شده است..

ـ جلد هشتم (بخش1-2): لغت‌شناسي و فرهنگ‌نامه‌ها، [چاپ اوّل 1408/1988]، 725ص.

ـ جلد نهم: چاپ نشده است.

ـ جلدهاي دهم تا دوازدهم: چاپ نشده است.

 

ب) ترجمه فارسي

1) پهلوان، چنگيز:

تاريخ نگارش­هاي عربي ـ 1: کتابخانه­ها و مجموعه­هاي نسخه­هاي خطّي عربي در جهان، همراه با کتاب­شناسي علوم قرآني، حديث، تاريخ­نگاري، تاريخ و ادبيات، فقه، کلام و تصوّف(جلد1)

تهران: انتشارات معارف، 1366ش، وزيري، 543ص.

 

2) مؤسّسه نشر فهرستگان، زيرنظر احمدرضا رحيمي ريسه:

تاريخ نگارش‌هاي عربي (مجلّدات 1-4)[7]، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، سازمان چاپ و انتشارات و به اهتمام خانه کتاب، 1380، وزيري.

ـ جلد نخست: قرآن [کريم]، حديث، تاريخ، فقه، عقايد و تصوّف، 1036ص.

ـ جلد دوم: شعر [و آثار منظوم]، 995ص.

ـ جلد سوم: پزشکي، داروسازي، جانورشناسي و دام‌پزشکي، 532ص.

ـ جلد چهارم: کيميا، شيمي، گياه‌شناسي و کشاورزي، 422ص.

ترجمه حاضر اين مزيّت را داراست که مستقيماً از روي متن آلماني به فارسي برگردانده شده است. در مقدمه ترجمه فارسي اثر، آمده که مؤلّف در اجازه نامه خود، از ترجمه اثر خويش به زبان عربي خشنود نبوده و ترجمه فارسي اثر خويش را منوط به عدم استفاده از ترجمه­ي عربي آن کرده است!

 

    استدراکات تاريخ نگارشهاي عربي

1) ياسين، حکمت بشير:

"استدراکات علي کتاب تاريخ التراث العربي في کتب التفسير".

نگـ . مجلّه البحوث الاسلاميّة للجامعة الاسلاميّة (المدينة المنوّرة): ش 67-68، 1405هـ ., صص 86-98 و ش69-70, 1406هـ ., صص 65-79.

 

2) ياسين، حکمت بشير؛ نجم عبدالرحمن خلف؛ محمّد أبوبکر بن علي و حسين بن قاسم بن محمّد النعيمي:

استدراکات علي تاريخ التراث العربـى (مجلّدات 1-8)

عربستان: دار ابن الجوزي، ذوالقعده 1422 هـ .، وزيري.

ـ جلد نخست:  استدراکات بخش قراآت، 285ص.

ـ جلد دوم: استدراکات بخش تفسير و علوم قرآن، 541ص.

ـ جلد سوم: استدراکات بخش عقايد، 377ص.

ـ جلد چهارم: استدراکات بخش علم حديث، 633ص.

ـ جلد پنجم: استدراکات بخش فقه، 362ص.

ـ جلد ششم: استدراکات سيره و تاريخ، 521ص.

ـ جلد هفتم: استدراکات بخش شعر (آثار منظوم) و لغت­شناسي (فقه اللغه)، 370ص.

ـ جلد هشتم: استدراکات بخش کيميا، علوم غريبه، گياه­شناسي، کشاورزي، اختربيني و احکام نجوم، ...؛ 249ص.

 

3) خلف، نجم عبدالرحمن:

استدراکات علي تاريخ التراث العربـى لفؤاد سزکين فـى علم الحديث.

بيروت: دارالبشائر الإسلاميّة، 1421هـ ./2000م، وزيري، 664ص.

 

نقد و بررسي تاريخ نگارشهاي عربي

1.   کار سزگين محدود به زبان عربي است و فاقد منابع فارسي و ترکي و احياناً زبان‌هاي ديگر اسلامي است.

2.   محدودي کار وي از آغاز تا سال 430هـ است ولي البته آثار وابسته از اين شمول زماني استثناء شده است.

3.   نسبت به ميراث مکتوب شيعه کم لطفي شده است و البته آقاي مدرسي با نوشتن کتاب ميراث مکتوب شيعه در سه قرن نخستين تا حدودي نقص اين اثر را برطرف و تکميل کرده است؛ هر چند که استاد مدرسي در آن اثر عملاً تا 329هـ فراتر نرفته است؛ و از آنجا که کار سزگين تا حدود 430هـ است، يعني فاقد تکمله يکصد سال ديگر است.

4. نسبت به بروکلمان غني است ولي فاقد هزاران داده‌هاي مخطوطاتي است که فهرست‌هاي نسخ خطي جديد ارائه شده است.

5.  نقدهاي متعددي به زبان‌هاي مختلف در مطبوعات بر اين اثر نوشته‌اند.

بايد افزود افزون بر انتشار بيش از 20 شماره از نشريه مجله تاريخ علوم عربي و اسلامي، صدها جلد کتاب در موضوعات جغرافياي اسلامي، جهان اسلام در سفرنامه هاي خارجي،رياضيات و نجوم اسلامي، طب اسلامي، فلسفه اسلامي، علم موسيقي در اسلام، علوم طبيعي در اسلام، سکه شناسي جهان اسلام، تاريخ نگاري و طبقه بندي علوم در اسلام و معماري اسلامي، از ديگر فعاليتهاي مؤسسه تاريخ علوم در فرانکفورت بوده است.

 حسين متّـقي

  


[1] . در مقاله احمد کامل درويش با عنوان نقد "تاريخ التراث العربي لفؤاد سزکين" (رک. مجلّة المسلم المعاصر، ش11، رجب 1397، ص209) موضوع رساله دکتري وي صحيح بخاري بوده است.

[2]. Institut für Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften.

[3]. Geschichte der Arabischen Literatur.

[4]. Geschichte des Arabischen Schrifttum.

[5] . در نسخه آزمايشي دائرة المعارف کتابداري و اطلاع رساني (روي خطي) آمده که جلد سيزدهم اختصاص به موضوع فلسفه و منطق دارد.

[6] . همچنين در همان مصدر آمده که جلد چهاردهم اختصاص به آشنايي با تاريخ دانش و شناخت در كشورهاي اسلامي دارد

[7] . تاکنون، تنها چهار مجلّد از ترجمه فارسي تاريخ نگارش‌هاي عربي منتشر گرديده است.

 

 

 

آمار بازدیدکنندگان

مهمانان :

393 

امروز :
دیروز :
این هفته :
این ماه :
بازدید کل :
10532
13641
10532
286604
13811030