کد مطلب : 7160
24 تیر 1399 - 13:27
تعداد بازدید : 70 بار
اخبار » مقالات
پرینت

آقا احمد علی احمد (10 شوال 1255- 6 ربیع الاول 1290هجری/ 17 دسامبر 1839- 3 ژوئن 1873) نام تاریخی اش «مظهر علی» بود. نام شهرت یافته او «احمد» و خطابِ خانوادگی اش «آقا» بود. لقب احترام آمیز پدربزرگ و پدر وی آقا عبدالعلی و آقا شجاعت علی  بود. آقا شجاعت علی خوش نویس مشهور دوره خود بود. اجدادِ آقا احمد علی از اصفهان در ایران بودند. برخی از نسل آنها در قرنِ هیجدم میلادی به هندوستان مهاجرت کردند. هنری بلوخمن (استادیار عربی و فارسی «مدرسه کلکته» و سپس مدیر آنجا) درباره آقا احمد علی نوشته است: «مرحوم  مولوی آقا احمد علی فرزندِ آقا شجاعت علی که خانوده اش از دوره نادرشاه به هندوستان کوچ کرده بودند». خود آقا احمد علی در کتابش «موید برهان» نوشته است که اصالتِ او اصفهانی است و در جهانگیر از توابع داکا به دنیا آمده است.

آقا احمد علی احمد تحصیلاتش را نزد جلال الدین بخاری در داکا گذراند و خیلی زود از ادیبان فارسی دان سرزمین داکا شناخته شد. وی در 1279 هجری/ 1862 به کلکتّه رفت و همان سال مدرسه (دینی) نزدیکِ «مدرسه کلکتّه» در تَل تولا تاسیس نمود. مدیر مدرسه  دینی هم تا زمان حیات خودش بود که بعدها به نامِ خودِ او «مدرسه احمدیه» معروف شد. سپس به داکا برگشت و در همان جا درگذشت.

عباس ستّار تاریخِ «مدرسه کلکتّه» را در دو جلد نوشته است. وی نوشته است که آقا احمد علی، زمانی که در کلکتّه بود، به کتاب خانه «انجمن آسیایی بنگال» می رفت و از منابع غنیِ آنجا استفاده می کرد و در آنجا با کوول و بلوخمن آشنا شد. این دو به طور پیوسته از کتاب خانه استفاده می کنند.

کوول (Edward Byles Cowell، 1826-19903) از 1856 تا 1867 در کلکتّه زندگی می کرد و در Presidency College تاریخ انگلستان را تدریس می نمود. مدیر «کالج سانسکریت» بود. کوول به عنوان معلم خصوصی آقا را استخدام کرد با حقوق 60 روپیه در ماه.از آنجایی که بلوخمن خود را شاگردِ «آقا» نامیده است، به نظر می آید که «آقا» به او هم درس می داده است. به سفارشِ کوول در سالِ 1864 سر ویلیام ناسو لیس  (William Nassau Less، مدیر مدرسه کلکتّه از 1857 تا 1870) احمد علی را به عنوان معلم فارسی استخدام کرد. این مدرسه بعدها به «مدرسه عالیه» کلکّته مشهور شد.

زمانی که میرزا غالب دهلوی وقتی به کلکتّه رفت ( از 21 فوریه 1828 تا 29 نوامبر 1829)  مراسمی برگزار شد. بعدها بسیاری نوشتند که  که احمد علی هم در آنجا شرکت داشت و طی مباحثه ای با یکدیگر هر دو کتابی خلافِ یکدیگر نوشتند. در حالی که در آن زمان، احمد علی هنوز به دنیا نیامده بود! «قاطع برهان» (تالیف: میرزا غالب دهلوی، سال چاپ: 1862)؛ «موید برهان» (تالیف: آقا احمد علی احمد، سال: 1865).

 

آقا احمد علی علاوه بر تدریس در «مدرسه کلکتّه»، کتاب هایی تالیف کرده است. رساله ای درباره دستور فارسی به نام «رساله اشتقاق» (سال: 1869). وی همچنین بر رویِ نسخه هایِ خطی ادبیات و تاریخِ «انجمن آسیایی بنگال» کار می کرد و شش نسخه خطّیِ فارسی را تصحیح نمود که همان «انجمن آسیایی بنگال» در سلسله مطبوعاتی با عنوانِ « Bibliotheca Indica» منتشر کرد.

1-   مثنوی «ویس و رامین»- به تصحیح: آقا احمد علی، سالِ چاپ: 1864.

2-   «اقبال نامه جهانگیری»- تاریخِ نوزده سالِ نخستِ جهانگیر- پادشاه مغولان هندوستان، تالیف: معتمد خان. به تصحیح: مولوی عبدالحی و آقا احمد علی، سالِ چاپ: 1865. سرورقِ این کتاب به انگلیسی و فارسی است. این تصحیح براساس سه نسخه خطّی به سرپرستیِ سر ویلیام ناسو لیس انجام شد و در «چاپ خانه کالج» (College Press) در کلکتّه در سالِ 1865 منتشر شد.

3-   «منتخب التواریخ»- تاریخ عمومی هندوستان از دوره غزنویان تا چهلمین سال سلطنتِ اکبرشاه- تالیف: عبدالقادر بَدایونی، براساس سه نسخه خطّی، به تصحیحِ: آقا احمد علی و سر ویلیام ناسو لیس، و در «چاپ خانه کالج» (College Press) ، کلکتّه در سالِ 1865 منتشر شد. البته در تصحیح از کتا ب هایِ دیگر تاریخی مانندِ «طبقات اخبار شاهی» و فرهنگ های لغت هم استفاده شده است.

4-   «سکندرنامه بحری»- یکی از مثنوی هایِ نظامی گنجوی «سکندرنامه» است که شامل دو بخش است: «اقبال نامه» و «خردنامه»  که در ایران به نام «شرف نامه» و «اقبال نامه» معروف هستند. همین مثنوی نظامی در هندوستان به نام «سکندرنامه بحری» یا «سکندرنامه برّی» مشهور است. بخشِ اول از سوی اشپرنگر و آقا محمد شوستری تصحیح شد که در سالِ 1852 از سوی «انجمن آسیایی بنگال» چاپ شد (Fasciculus-I). بخشِ دوم را آقا احمد علی تصحیح کرد که در سالِ 1869 از همین انجمن چاپ شد. Fasciculus-II))

5-   «مآثر عالمگیری»- تاریخ دوره اورنگ زیب عالمگیر از 1658 تا 1707، تالیف: ساقی مستعد خان، به تصحیح: آقا احمد علی، سال چاپ: 1871. در چاپ خانه Baptist Mission Press)). علاوه بر نسخه هایِ «انجمن آسیایی بنگال» از  نسخه هایِ جاهای دیگر هم برای تصحیح استفاده نمود و همچنین کتاب هایِ تاریخی:«عالمگیرنامه»؛ «ماثرالامرا»؛ «تذکره سلاطین چغتا»؛ «منتخب الباب»؛ «مفتاح التواریخ» و فرهنگ هایِ لغت مختلف. براساس همین تصحیح، دکتر جادو نات سرکار آن را به انگلیسی ترجمه کرد (سالِ چاپ: 1947)

6-   «اکبرنامه»- تالیف ابوالفضل- در سه جلد براساس ده نسخه خطّی تصحیح شد. جلد اول: آقا احمد علی و مولوی عبدالرحیم (معلم «مدرسه عالیه»)، سالِ چاپ: 1877. در سرورق آمده است که در «مظهرالعجائب» مشهور به »اردو گائید پریس» (Urdu Guide Press) در کلکتّه چاپ شد.

 

«هفت آسمان»، به فارسی، آخرین کارِ آقا احمد علی بود. وی به عنوان مقدمه در «سکندرنامه بحری»،آثار نظامی گنجوی و تاریخ مثنوی هایِ فارسی را توضیح داد. در سرورق «سکندرنامه» هم آمده است که «با مقدمه آقا احمد علی درباره تاریخ مثنوی هایِ فارسی». البته در چاپ «سکندرنامه» این مقدمه شامل نشد. و بعد به صورت جداگانه چاپ شد. در واقع آقا احمد علی، طرح وسیعی در ذهش بود که در «هفت آسمان» (یعنی هفت جلد) و به ترتیب تاریخی درباره مثنوی هایِ فارسی بنویسد و این از مقدمه آقا احمد علی در «هفت آسمان» نتیجه گرفته می شود که نوشته است مثنوی هایِ ناصر خسرو: «سعادت نامه» و «روشنایی نامه» در آسمان سوم و مثنوی هایِ ثنایی در آسمان ششم توضیح خواهند شد. اما به دلیلِ بیماری  و درگذشتِ آقا احمد علی فقط «آسمان اول» یعنی جلد اول این طرح وسیع منتشر شد. این جلد درباره «مخزن الاسرار» تالیفِ نظامی گنجوی است. (سال چاپ: 1873، Baptist Mission Press، کلکتّه) در ابتدا درباره تاریخ مثنوی و مثنوی نگاری توضیح داده است: رودکی ( و «کلیله و دمنه» او)؛ شکور بلخی؛ دقیقی؛ عنصری اسدی طوسی؛ فردوسی؛ ناصر خسرو؛ اسدی گُرگانی؛ مسعود سعد سلمان؛ سنایی غزنوی؛ ععمق بخاری؛ نظامی عروضی؛ قطران تبریزی و فصیحی جُرجانی. و سپس بحث اصلی اش درباره نظامی و «مخزن الاسرار» او آغاز می شود. در پایان 28 مثنوی ذکر شده است که به تقلید این مثنوی نظامی سروده شده است و جالب اینجاست که بیشتر این مثنوی سرایان به بنگال و به ویژه کلکتّه تعلق داشتند. مانندِ: «تاج سخن» (از: عبدالروف وحید، اهلِ کلکتّه)؛ «مشرق الانوار» (از: عبیدالله عبیدی، اهلِ میدناپور) «چاره بیمار» (از: عبدالحلیم آثم، کلکتّه)

و در ادامه طرحِ تاریخ مثنوی هایِ فارسی، آقا احمد علی «رساله ترانه» را چاپ نمود درباره تاریخ رباعی فارسی. (سال چاپ: 1866، Baptist Mission Press، کلکتّه)

 

مقاله را از اینجا دانلود کنید:

https://www.asiaticsocietykolkata.org/publications/journal

 

خلاصه و ترجمه از مقاله به زبانِ انگلیسی:

AGHA AHMAD ALI AHMAD AND HIS

CONTRIBUTION TO THE ASIATIC SOCIETY, By: M. Firoze, Journal of Asiatic Society, Vol: LX, No: 2, KolKata, Year: 2018.

 

خلاصه و ترجمه: لیلا عبدی خجسته