کد مطلب : 7166
28 تیر 1399 - 13:06
تعداد بازدید : 43 بار
اخبار » مقالات

«موسسه غالب» در دهلی به یاد میرزا اسدالله خان غالب دهلوی – شاعر معروف اردو- در شهر دهلی، هندوستان تاسیس شده است. به پاسِ خدمات ارزنده دکتر نذیر احمد (1915-2008) این موسسه مجموعه مقالاتی به زبانِ اردو منتشر کرد که در کتابی با عنوانِ: «پروفسور نذیر احمد و زبان و ادبیات فارسی پس از سالِ 1947» که به کوشش سید رضا حیدر در سالِ 2016 منتشر شد. دکتر چَندَر شیکر یکی از مقاله نویسان است که مقاله ای درباره نسخه هایِ خطّی آثار امیرخسرو را به طور ویژه به دکتر نذیر احمد تقدیم کرده است. در اینجا خلاصه ای از این مقاله به فارسی ترجمه شده است:

 

جامی در کتابِ خود «نفحات الانس» تعدادِ آثارِ امیرخسرو را 99؛ امین الدین رازی در «تذکره هفت اقلیم» 199 تعداد، ضیاءالدین بَرَنی در «تاریخ فیروزشاهی» یک کتاب خانه گفته است. دولت شاه سمرقندی تعدادِ ابیاتِ امیرخسرو را پانصد هزار نوشته است که مولفِ «تاریخِ فرشته» هم تاکید کرده است. شبلی نعمانی در «شعرالعجم» توضیح داده است که در قدیم، وقتی «بیت» می گفتند، منظور «مصرع» بوده است.

در قرنِ پیش، نواب اسحاق در شناساندن و تصحیحِ آثارِ امیرخسرو بسیار کوشید. وی در کتابچه خود «ترتیبِ کلیاتِ امسرخسرو» تعدادِ کلِ آثار او را 45 نوشته است. البته برخی از آنها بخشی از کتابی است، ولی چون نسخه خطّی از آن کتاب است، اشتباهی آن را کتابی مستقل دانسته است.

دانشمندانی چون: وحید میرزا پروفسور محمود شیرانی؛ دکتر ممتاز حسین؛ دکتر نذیر احمد؛ دکتر امیرحسن عابدی؛ دکتر ظ.انصاری؛ دکتر نورالحسن انصاری هم درباره آثار امیرخسرو تحقیقاتِ ارزنده ای دارند.

نویسنده مقاله [چَندَر شیکر] به کتاب خانه هایِ تُرکیه، انگلستان و اروپا رفته است و نسخه های ِخطّی را دیده است. شایان ذکر است که نسخه هایِ خطّیِ اشعار امیرخسرو در کتاب خانه هایِ مختلفِ دنیا با عنوان های مختلف است. با عنوانِ «دیوان امیرخسرو» در بیشتر نسخه هایِ خطّی پنج دیوان، انتخاب یا در برخی از نسخه هایِ خطّی فقط چند دیوان است.

با مطالعه فهرستِ نسخه هایِ خطّی معلوم می شود که قدیم ترین نسخه خطّی دیوانِ امیرخسرو در خراج اوغلو، کتاب خانه استانبول است (به شماره 978). این نسخه خطّی پنج دیوان دارد و حاجی محمد اسرار در 822 هجری استنساخ کرده بود.

با عنوانِ «کلیات امیرخسرو» نسخه های خطّی زیادی در کتاب خانه هایِ دنیاست. قدیم ترین آن در کتاب خانه تاشکند، موسسه ابوریحان بیرونی است (به شماره 151-1-178). تاریخِ آن 677 هجری نوشته شده است که درست نیست. به فهرست نگار برخی از شعرها به خطِ خودِ امیرخسرو است. برخی از برگه هایِ نسخه خطّی تصویر دارد. نسخه  نفیسی است. اما نسخه خطّی که با همین عنوان در کتاب خانه ایوان هند (لندن) است به تاریخِ 866 هجری معتبر است. دیباچه غرة الکمال؛ غزل ؛ رباعی؛ قطعات در ستون وسط هستند؛ در حاشیه خمسه است و مفتاح الفتوح استنساخ هستند.

 

نسخه خطّی بسیار زییایی از «کلیات امیرخسرو دهلوی»

اسلام شناسِ ایتالیایی – لوونی کیتانی (1869-1935)- در پایانِ قرنِ نوزدهم میلادی به آسیایِ مرکزی، ایران، عراق و هندوستان سفر کرد. پیش از سفر، از استادانِ دانشگاه روم، زبان هایِ عربی،فارسی و ترکی و سانسکریت را آموخت.در طولِ سفر نسخه هایِ خطّی و کتا ب هایِ چاپی زیادی گردآوری نمود و همه را به این آکادمی سپرد.

شرق شناسِ معروف – آنجلو پی ایمونتیزو- نسخه هایِ خطّی عری و فاسی این کتاب خانه را فهرست نویسی کرد. وی همان شخصیت برجسته ای است که نسخه خطّی شاهنامه فردوسی در فلورانس را کشف و معرّفی نمود.

در همین کتاب خانه با عنوانِ «کلیات امیرخسرو» نسخه خطّی بسیار نفیسی است (شماره or.83). در آخرِ جلدِ با شماره هایِ A39 ; A38 . به اندراجاتِ مرکزی و حاشیه هم اشاره شده است. تعداد اوراق: 867. تاریخ کتابت: 908 هجری. در آن این ها هم هستند: «تحفة الصغر»؛ «دیباچه»؛ «دیوان» [4ب-55ب]؛ «وسط  الحیاة»؛ «دیوان» [56الف-138لف] ؛ «غرة  الکمال»؛ «دیباچه»؛ «دیوان» [138ب-182ب]. و بعد اوراق خالی هستند که شاید از استنساخ کردن جا مانده اند. در این نسخه  خطّی «مثنوی مفتاح الفتوح» که بخشی از دیوانِ سوم است، به طور جداگانه و در بیشتر نسخه  هایِ خطّی یافت می شوند [303-337]؛ «نهایت الکمال» و بقیه بدونِ دیباچه [337ب-867ب].

در حاشیه خمسه امیرخسرو، مثنوی هایش، نه سپهر، خضرخان (دولرانی نوشته نشده است) «قران السعدین» تا ورقِ 839 است و بعد از آن رباعی هاست.

«یا رب اول از قبول خود بیارای این کتاب و آنکه از بارانِ رحمت شوی و بپذیر این دعا- تمت الکتاب بعون الملک الوهاب الفقیر الحقیر درویش محمد»

در ورقِ آخر به خطِ تعلیق، کتب الحقیر الفقیر نوشته شده است؛ مُهر سیاه رنگ که کمرنگ شده است؛ این نسخه خطّی را لوونی کیتانی از هندوستان خریده بود، حتماً زینت بخشِ کتاب خانه ای مشهور بوده است و فروشنده برایِ پاک کردنِ گناهِ خود مُهر  مالکِ نسخه خطّی یا کتاب خانه را از پاک کرده است.

 

در بیشتر کتاب خانه هایِ دنیا، نسخه هایِ خطّی نفیسی از آثار امیرخسرو است. دو دلیل می تواند دارد: به نوعی کتاب خانه به انگلستان یا اروپا برده شده است. در کتاب خانه ملی پاریس رویِ برخی از نسخه هایِ خطّی این عبارت است و عنوانِ تمام کتاب خانه  به دست آمده نوشته شده است. البته باز هم جایِ تامل است که چرا فقط نسخه هایِ خطّی نفیس و گران بها به کتاب خانه هایِ انگلستان و اروپا برده شده اند.

-       با عنوانِ: «کلیاتِ امیرخسرو» نسخه خطّی بسیار خوش خطی را در کتاب خانه بریتانیا زیارت کردم (شماره 104، 21) تاریخ کتابت: ربیع الاول 923 هجری. به ترتیب: چهار دیوان؛ خمسه؛ مثنوی دولرانی و خضرخان است.

-       در شهر واتیکانِ روم، مثنوی قران السعدین (شماره 153)، به خطِ نستعلیق، به قلم عطاءالله قادری، مکتوب 17 رجب 1257 هجری. 156 ورق. متن دوستونی و در هر ستون 13 بیت است. اما کتابدار – ایتور راسی- در سالِ 1947 فهرست این کتاب خانه را نوشته بود و کلماتِ دعاییه کاتب را تمت فرض کرده است:

قاریا چندین مکن بر من عتاب

گر خطایی رفته باشد در کتاب

ای خطایی رفته را تصحیح

 از کرم الله اعلم بالصواب

تمت تمام شد کتاب مستطاب مسمی باسم قِران السعدین من تصنیف ابلغ البلغا و افصح الفصحا امیرخسرو دهلوی از دستخط فقیر الحقیر عطاءالله قادری اللهم اغفر له و لد الدیه و احسن الیه ما و الیه در تاریخ هفدهم شهر رجب المرجب 1257.

 

نسخه هایِ خطّی زیادی از خمسة امیرخسرو در کتاب خانه هایِ اروپا و انگلستان است.

در کتابخانه ایالتیِ آلمان نسخه خطّی به شماره 1278 [or.1278] با عنوانِ: خمسة امیرخسرو است که در نوع خود بی نظیر است. آن نوشته هایِ عبدالرحیم خان خانان، شاهجهان و مُهر بیضویِ اورنگ زیب است. نوشته خان خانان به فارسی: (نگاه کنید به اصل مقاله) در میان این متن U  شکل، شمسه منقّشی است که در وسطِ آن آمده است: «برسم کتب خانة نوّاب خان خانان عبدالرحیم میرزا خان ابن خان خانان محمد بیرم خان اتمام در 1026 هـ».

در بالایِ این متن نوشته شده است:  قیمت ... روپیه [نوشته وسط از بین رفته است]

در ورقِ آخر، زیر تمّت آمده است: شمسه، لوح، 8 مجلس.

در آخرِ آخر در گوشه ای آمده است: سی و ش موضع، قیمت پنج هزار مستعارلی.

کاملاً واضح است که این نسخه خطّی به پنج هزار روپیه دورِ اکبری مستعار شده بود. دست به دست خریده شده است. نسخه خطّی که دارایِ 26 تصویرِ هنرمندی چون بهزاد باشد، چطور می تواند ارزان باشد. از این جا می توان حدس زد که این نسخه خطّی در ایران تهیه شده باشد. در نگارگری  هایِ بهزاد رنگ آبیِ آسمانی غالب است، امّا چهره نگاری ها، قد و قامتِ شخصیات و لباسِ آنها.  افسوس که نامِ کاتب در این نسخه خطی نیست. اگر ورق ورق نسخه خطی خوانده شود، شاید نام کاتب پیدا شود. بالایِ نوشته خان خانان، نوشته شاه جهان و مُهر بیضوی اورنگ زیب است. از ترقیمه این نسخه خطّی بر می آید که در سالِ 900 هجری نوشته شده است.

در این نسخه  خطّی علاوه بر این سه نوشته مهم، تمام 5 مثنوی خمسة امیرخسرو به طور کامل است. به ترتیب:

1- «مطلع الانوار»: ورق 2 ب- 43 ب.

2. خسرو و شیرین: 44 الف- 95 ب.

3- مجنون و لیلی: 96 الف- 127 ب.

4. آینه اسکندری: 128 الف- 170 الف.

5. هشت بهت: 171 ب- 225 ب.

 

در همین کتاب خانه کتابخانه ایالتیِ آلمان، نسخه خطّی مصوّری از خمسة امیرخسرو به شماره (or.187) است. در آغاز روی ورقِ سفید در بغلِ شمسه، مُهر عبدالسلام اسلام خان شاهجهان راطب ثانی است. متن روی کاغذ صورتی رنگ، در چهار ستون است. در این تمت خمسة امیرخسرو را «مثنوی معنوی» گفته شده است: «تمت الکتاب المثنوی المعنوی خمسة امیر خسرو دهلوی الموسوم به پنج گنج فی خامس عشر شهر رمضان المبارک، 905».

در نسخه خطّی تصاویر مکتب شیراز است. در پایانِ ورقِ سفید نوشته ای از عالمی است که درباره نقاشی اظهار نظر کرده است. بین این نسخه خطّی و نسخه هایِ دیگر خمسه، یک تصویر بسیار مشترک است: شیرین سوار بر اسب، فرهاد تیشه در دست. این نسخه، در مجموعه اشپرنگر مربوط به [منطقه] اَوَد [هندوستان] نیست.

 

در نسخه هایِ خطّیِ مجموعه اشپرنگر، نسخه ای به شماره 1441 و نسخه ای در فهرستِ کتاب خانه به شماره (M858 PP Old) عنوانِ «دواوینِ خسرو» است. دارایِ 429 ورق، دو ستونی، سیاه و سرخ رنگ روشنایی. منتخبی از دواوینِ خسرو که آنهم بیشتر از غزل است. تا ورقِ 406 فقط غزل است و بقیه رباعی و قطعه و غیره.

پیش از هر غزل یا غزل هایی در یک بحر، نامِ بحر و ارکان وزن نوشته شده است. (نمونه را در اصلِ مقاله نگاه کنید).

این نسخه اود در ملکیتِ شمس الدوله نجم الملک احمد علی خان صولت جنگ بهادر 1213 هجری بوده است. مُهر آن در ورقِ آخر است. در صورتی که در برگه اول، مُهر دیگری از جلال الدوله مهدی علی خان جنگ بهادر 1303 هجری است. از این رو به نظر می آید که وی جانشین اولی بوده است. در همین برگ شعری است:

ای ز خیالِ ما برون در تو خیال کی رسد

با صفت عقل را لاف کمال کی رسد

در این نسخه خطّی مُهر دیگری است که از بین رفته است و بعد این نوشته است: «حواله لاله نند رام گردید ربیع الثانی 1231 هـ». همچنین: 3 ربیع الثانی بجای رسید و1241 بجای رسید.

 

در کتاب خانه پاریس در فرانسه تقریباً 31 نسخه خطّی از امیرخسرو است که بیشتر: خمسه، برخی هر 5 مثنوی و برخی یکی از مثنوی ها را دارد. استاد فرانسیس ریچارد، در فهرستِ دو جلدیِ خود مشخصاتِ کاملِ آنها را نوشته است. جای اندیشیدن است که امیر خسرو در دوره زندگی اش شهرتش از شمال هندوستان به مغرب،مشرق و جنوب هندوستان رسیده بود.

عنوانِ یکی از نسخه هایِ خطّی در پاریس «ثمانیه خسرو» است (شماره 627). در آن: خمسة امیرخسرو (1ب – 241 ب)؛ دولرانی و خضرخان (242 الف- 302 الف)؛ ؟؟ (302ب- 354ب)؛ نه سپهر (355 الف- 411 ب).تاریخ ندارد و مُهری دارد که از بین رفته است و زیر 994 هـ عرض شد.  کمی فاصله تر شوال 991هـ بمطابق اکتوبر 1585. عرض دید شد.

در همین ورق مُهر محمد قلی قطب شاه مورخه رمضان 1023 هـ بمطابق اکتبر 1614.

مهدی بیانی مشخصاتِ نسخه خطّی به همین مشابه ای را از کاتبِ مشهور قطب شاهی- محمد سعید هروی – آورده است که عنوان همین و سن کتابت: 972هـ. (نگاه کنید اصل مقاله)

گویا دو نسخه خطّی در یک جا کتابت شده اند: یکی در کتاب خانه سلطنتی (کتاب خانه مجلس) و دیگری در پاریس.

 

نسخه خطّی از دیوان امیرخسرو به قلمِ خطاط معروف – سلطان علی مهدی- کتابت شده است: «فی یوم الاثنین خامس عشر شهر جمادی الثانی سنة احدی و ستین و ثمانمایه... کتبه العبد الضعیف سلطان علی».  (کتاب خانه مهدوی در تهران).

 

نسخه خطی به شماره 1536 اسکندرنامه نظامی (از ورق 1ب تا 226 ب)، خردنامه اول، سپس آینه اسکندر (ورق 360ب)؛ هفت پیکر نظامی؛ هشت بهشت. کاتبِ این نسخه نفیس: علی ابن میرکوهی متخلص نظیری و محلِ کتابت جیول، سالِ کتابت دوم شعبان 978 هجری/ 29 دسامبر 1570. این نسخه  خطّی در جاگیرِ پادشاه نظام  شاهیان- مرتضی نظام  شاه (دوره حکومت: 1565-1586) در جاگیر احمد نگر به نام جیول کتابت شده است.

 

امیرخسرو در ایران هم مشهور بوده است و نسخه  هایِ خطّیِ اشعار او خراسان و قزوین و تبریز در دوره صوفی به نفاست نوشته می  شد. ممکن است که توسط برخی از کاتب ها و تاجران به دکن رسیده باشد و از آنجا به فرانسه و اروپا. در این کتاب خانه با عنوانِ: «خمسه امیر ناصرالدین خسرو دهلوی» است. مشخص است که از کارکنان کتابخانه این اشتباه شده است، اما همین اشتباهات خود مهم است . این نسخه خطّیِ مذّهب و مصور در ملکیتِ بهرام میرزا شاهزاده صفوی بوده است. تعداد اوراق 331. کاتب: شاه محمد نیشابوری. سال تالیف: 960-961 به مطابق 1554-1554.

در این کتاب خانه عظیم پاریس، نسخه هایِ خطّی از مثنوی هایِ امیرخسرو و نظامی گنجوی است. (حتماً در کتاب خانه هایِ دیگر هم هستند)

نسخه خطّی به شماره 1535، مذّهب و مصوّر، جمادی الثانی 800 هـ بمطابق مارس 1398. در ستونِ وسطیِ «مخزن الاسرار» نظامی و «خسرو شیرین»- در حاشیه «مطلع الانوار» امیرخسرو و «شیرین و خسرو» است.

 

نسخه خطّی دیگری به عنوانِ: «خمسه امیرخسرو» به شماره 631 در همین کتاب خانه است، اما فقط دو مثنوی از خمسه است. تعداد اوراق 89، ذی العقده 886 هـ بمطابق 14811-1482. این نسخه خطّی به خطِ ثلث مانند، در شهر شیراز دارالسلطانیه کتابت شده است.

 

در قرن 15 و نصفِ اولِ قرن 16، شهر شیراز بازارِ بزرگِ نسخه سازی بود و مکتب شیراز شکل گرفت که پس از مکتب هراب، بزرگترین مکتب ایرانی یا اسلامی است. در نقاشی هایِ گولکندا یا دکن، اثراتِ مکتب شیراز کاملاً مشخص است. چون هنرمندان و نقاشان زیادی از شیراز به آنجا می رفتند. گلشن مصوری در سالار جنگ به هندوستان موید این مطلب است.

در وین اتریش، مرکز بزرگ ایرا ن شناسی است که درباره هندوستان به ویژه دوره شاهجهان کار می کنند. پروفسور اباکوک (استاد تاریخ دانشگاه وین) در کتاب خانه ملی این شهر، دواوینِ خسرو، خسمه و مثنوی هایِ او (9 نسخه خطّی است). (نگاه کنید به فهرست سه جلدِ انتشارات موقوفات ایرج افشار).

در شهر استانبول، در کتاب خانه هایِ کاخ توپقاپی؛ سلیمانیه، حکیم خراج اوغلو پاشا نسخه هایِ مصوّری است که برخی از آنها را ظ. انصاری در جشن سالِ 1975 که بروشوری منتشر شد کرده است.

خلیق احمد نظامی – دانشمند هندوستانی- در کتابِ خود «دول رانی و خضرخان»، نسخه هایِ خطّی مختلفی از این کتاب را معرفی کرده است که در بین آنها دو نسخه قدیمی در حکیم اوغلو و صوفیا است.

البته این محققان، به دو نسخه خطّی دیگری اشاره نکرده اند که در توپقاپی و صوفیا بود: نسخه خطّی به شماره 684 با عنوانِ: «مثنوی دولرانی و خضرخان» در توپقاپی. مصور، مذّهب، تعداد اوراق 163، به خطِ زیبا. تاریخ 992هجری. در سه ورق آخر، اشعار اختتامیه «مثنوی دولرانی و خضرخان» به چلیپا، نستعلیق جلی کتابت شده است.

 

در سالِ 2008، همایش بین المللی برگزار شد که دکتر لاله الوچ – محقق ترکی- مقاله ای درباره این نسخه خطّی خواند که نویسنده این مقاله [چَندر شیکر] در مجموعه مقالات به چاپ رساند.

در کتاب خانه هایِ دانشگاه لیدن (هلند) – که فهرست نسخه هایِ خطّیِ شرقی است در 26 جلد است- مثنویِ قِران السعدین و خمسه است.

یادآوری می شویم که تا قرن پانزدهم میلادی نه فقط شعرهایِ امیرخسرو و دیگر شاهکارهایِ نثر به شکل نسخه خطی آماده می شدند، بلکه رفته رفته این آثار به زبانِ دکنی هم ترجمه شدند. «مثنوی نُه سپهرِ» او که درباره دکن، صنعت پارچه بافی، موسیقی  رقص لولیان است، در پایانِ قرن پانزدهم میلادی به دکنی ترجمه شده بود.

و در پایان عرض می شود هنوز جستجو در کتاب خانه  هایِ اروپا ادامه دارد.

 

پی نوشت:

شایان ذکر است که آقای دکتر چَندَر شیکر رساله پیش دکتری اش درباره امیر خسرو بود و این پایان نامه هنوز چاپ نشده است:

"A Bibliography of Amir Khusrau, M.Phill dissertation, Department of Persian, University of Dehli, 1981.

 

اصلِ مقاله را از اینجا دانلود کنید: Amir__Khusrow__MSS.pdf

 

ترجمه و خلاصه از مقاله به زبانِ اردو با عنوانِ: «مغربی ممالک کے کتبخانوں میں امیر خسرو کے نادر قلمی نسخے»، مقاله نویس: آقای دکتر چَندَر شیکر. شامل در کتاب: «1947 کے بعد فارسی زبان و ادب اور پروفیسر نذیر احمد »؛ به کوشش: سید رضا حیدر، موسسه غالب، دهلی، هندوستان، صفحات: 53 تا 78 .

ترجمه و خلاصه: لیلا عبدی خجسته

 

 

کد امنیتی
تازه کردن

آمار بازدیدکنندگان

مهمانان :

64 

امروز :
دیروز :
این هفته :
این ماه :
بازدید کل :
104
1521
10598
20661
16448089