کد مطلب : 7167
28 تیر 1399 - 13:09
تعداد بازدید : 70 بار
اخبار » مقالات
پرینت

فصلنامه «ادبیات» از «آکادمی ادبیات پاکستان» در شهر اسلام   آباد پاکستان به زبان اردو منتشر می شود. شماره 114-115، اکتبر 2017 تا مارس 2018 «ویژه نامه دکتر نبی بخش خان بلوچ (1917-2011» است. در این ویژه نامه  گزیده ای از مقاله هایِ دکتر نبی بخش منتشر شده است که یکی از آنها مقاله ای است که ایشان سال ها پیش درباره نسخه هایِ خطّی علمای سِند در کتاب خانه هایِ ترکیه نوشته بود.

در دوره دانشجویی در «دانشگاه اسلامی عَلیگَر» از استاد مرحومم – پروفسور عبدالعزیز مَیمَن- درباره کتاب خانه های ترکیه و نسخه هایِ خطّی شان شنیده بودم و از همان وقت علاقه مند شدم که آنجا را ببنیم. سال ها بعد وقتی به ترکیه رفتم و از کتاب خانه هایِ مشهور آن بازدید کردم، مهمان نوازی، مروّت و لطفِ مدیرانِ آنجا دسترسی به نسخه هایِ خطّی آنجا آسان شد.

  

نخستین بار در سال 1964 به استانبول ترکیه رفتم. دکتر حمیدالله هم آن زمان از پاریس به دانشگاه استانبول تشریف آورده بودند. راهنماییِ ایشان شامل حال شد و کتاب خانه های کوپریلی و فاتح را دیدم. بار دوم در سالِ 1973 به ترکیه رفتم و کتاب هانه هایِ نور عثمانیه و تویقاپی را دیدم. یک هفته بیرون از استانبول رفتم و  کتاب خانه هایِ قونیه؛ برصا؛ اک حصار؛ منیسا؛ ازمیر؛ ایدر را دیدم. بار سوم در 1988 به ترکیه رفتم و در شهر اماسیا کتاب خانه مسجد سلطان بایزید را دیدم. البته در این سفر بیشتر، نسخه هایِ خطی کتا بخانه سلیمانیه را دیدم.

در سالِ 1974، کتاب خانه سلیمانیه را به کتاب خانه مرکزی تبدیل کردند و تمام کتاب خانه هایِ استانبول و اطراف را به سلیمانیه منتقل کردند. البته تمام تمام فهرست هایِ اصلی را با هما نام اصلی محفوظ کردند. سلطان سلیمان خان مسجد جامع را ساخته بود که از همان اول مرکزی بود. سلطان مرحوم به آن وسعت بخشید و در کنار مسجد، مدرسه (دینی)، کتاب خانه، بیمارستان و دیگر عمارات ساخت. برای همین کتاب خانه سلیمانیه از اول گنجایش تبدیل شدن به کتاب خانه مرکزی را داشت. البته در  بازسازی امور، زحمت و افتخارش از آنِ محمد معمّر الکر است که علاوه بر توانایی اجرایی، اخلاق والا، تواضع و محبت او از شخصتِ او شمع سوزانی ساخته بود که همه را پروانه وار به خود جذب می کرد.

طی سالهایِ 1964 و 1988 هر بار که به کتاب خانه سلیمانیه می رفتم، جناب محمد معمر الکر همه موارد مورد مطالعه ام را فراهم می کرد، میزبانی و لطفِ ایشان هم که جای  خود داشت. وقتی از این فضای پُر لطف برمی گشتم، دوباره دلم می خواستم به آنجا بروم و با مشفق و مهربانم – جناب محمد معمر- ملاقات کنم. در کتاب خانه سلیمانیه فاضل نادر رجال اوغلی و در کتاب خانه عمومی برصا، جناب نور محمد که هر دو از دانشمندان روزگار بودند، به بنده بسیار کمک و لطف می نمودند.

در شهر برصا، متصل به اولو جامعِ سلطان عثمان خان، کتاب خانه ای بود که آن را به کتاب خانه مرکزی ارتقا دادند و کتاب خانه هایِ اطراف را به آنجا ملحق کردند. در این سیستم جدید، فهرست هایِ کتاب خانه ها با الفبایِ رومن دوباره نوشته شدند. البته فهرست هایِ اصلی عربی و فارسی را هم نگهداشته اند. در برخی از فهرست های جدید، شماره فهرست هایِ اصلی را هم نوشته اند تا برای مراجعه به آنها آسان باشد.

فهرست کتاب خانه گولنوش ولیدی سلطان در شهر سلیمانیه و فهرست کتاب خانه هاشم افغانی در یک جلد است.

فهرست کتاب خانه مصلی مدرسه شهر سلیمانیه و فهرست کتاب خانه یحیی افندی در یک جلد است. شماره هایِ هر دو جداگانه است.

فهرست در کتاب خانه مراد آفندی شهر سلیمانیه، کتاب خانه حبیب آفندی، کتاب خانه مراد آفندی، کتاب خانه شاذلی تکیه و کتاب  خانه توفیق آفندی یک جا هستند.

مجموعه محمد حفید آفندی در شهر سلیمانیه، فهرست کتاب هایِ وقف کرده حفید آفندی، با فهرست کتاب خانه عاشر آفندی در یک جلد است.

فواد سزگین که نسخه هایِ خطّی اسلامی را در چندین جلد منتشر کرده است، بسیاری از آنها را از همین کتاب خانه هایِ ترکیه آورده است.

  

با اینکه نسخه شناسان و محققانِ بسیاری از کتاب خانه هایِ ترکیه استفاده کرده اند، هنوز تمام نسخه هایِ خطّی آنجا کشف نشده است و تا وقتی که تک تک نسخه هایِ خطّی با دقّت نگاه نشوند، نمی توان فقط به فهرست ها اکتفا کرد.

بنا به تحقیقات انجام گرفته نسخه  هایِ خطّی ترکیه بیشتر در کتاب خانه سلیمانیه است که برخی از آنها تصحیح و چاپ شده اند.

ادوارد سخاو با مقایسه نسخه خطّی کتا ب خانه هایِ نور عثمانیه و کوپریلی، کتاب «ماللهند» (تالیف: ابوریحان بیرونی) را تصحیح کرد که در 1887 از لندن چاپ شد.

سخاو با مقایسه نسخه هایِ خطّی «آثار الباقیه» (تالیف: ابوریحان بیرونی) در ایاصوفیه (الان سلیمانیه)، نور عثمانیه، بایزید و توپقاپی آن را تصحیح کرد که در 1897 در برلین چاپ شد.

ذکی ولیدی طوغان تنها نسخه خطّی کتابِ «تحدید نهایات الاماکن تصحیح مسافات المساکن» را در کتاب خانه فاتح (به شماره 3386) کشف کرد و مقاله دانشمندانه ای نوشت که در سال 1914 در شماره 54 «میمائر» (اداره باستان شناسی هندوستان) در دهلی چاپ شد. سپس محمد بن تاویت الطنجی این نسخه خطّی منحصر را تصحیح کرد که در طنجه چاپ شد.

قدیمی ترین نسخه خطّی «الصیدنه» (تالیف: ابوریحان بیرونی) به تاریخ کتابت: 678 هجری، در کتاب خانه مرکزی برصا به شماره 149 است که «بنیاد همدرد» در پاکستان با مقایسه این نسخه خطی متن اصلی را تصحیح نمود. نویسنده این مقاله [بنی بخش خان بلوچ] تمام این نسخه خطّی را از اول تا آخر خواند و صورت اصلیِ گباهان دارویی و دواهایی که به زبان سِندی و هندی بودند را نوشت.

بیرونی کتاب هایی را از زبان سانسکریت به عربی ترجمه کرده بود که فقط دو تا از آنها باقی مانده است: «پانتجلی» و «کرن تلک». نسخه خطّی «پانتجلی» (با عنوانِ «پانتجل فی الاخلاص من الارتباک») در کتاب خانه کوپریلی زاده به شماره 68/1589) است که هلموت ریتر آن را کشف نمود و بر روی آن کار کرد.

در کوپریلی نسخه خطّی «کتاب پانتجل الهندی» است که عبارت آغازین آن را بنده نوشتم. (ترجمه عربیِ کتابِ ابوریحان بیرونی). «امجد لمن لیس و نوته شی و امجد من هو مبداء (الاله؟)».

و در آخر این نسخه خطّی ابوریحان بیرونی نوشته است که تصمیم دارد که کتابی درباره فرهنگِ هندوها بنویسد:

و ساعمل باذن لله کتابا فی حکایة شرایعھم والا بانة من عقاید هم و الاشارة الی مواضعاتهم و اخبارهم و بعض المعارف فی ارضهم و بلادهم یکون عدة لمن رام مداظهم و مخاطبتهم ان یشاءلله فی الاجل وکشف المواضع من المقام العدل"

 

که بعدها ابوریحان بیرونی «کتاب ماللهند» را نوشت.

 

نسخه خطّی «کتاب الجماهر فی معرفة الجواهر» در توپقاپی است که با مقایسه آن پروفسور کرنیو متن آن را در 1355 هجری از حیدرآباد دکن چاپ کرد. سپس براساس این تصحیح، حکیم محمد سعید (مدیر بنیاد همدرد در پاکستان) آن را به انگلیسی ترجمه کرد. سپس تصحیحِ منقّحی از آن به سرپرستی بنده در کمیته ملیِ هجری از اسلام آباد پاکستان در 1989 چاپ شد.

  

نسخه خطّی کتاب ابوریحان بیرونی «کتاب استیعاب فی وجوه الممکنه فی صنعة الاصطرلاب» در کتاب خانه ایاصوفیه (به شماره 2576) است. نویسنده در 27 سپتامبر 1973 برای چند لحظه این نسخه خطّی را دید که از آغاز برمی آید که ابوریحان بیرونی آن را برای ابوسهل عیسی بن یحیی الطبری نوشته بود.

 

استادم – پروفسور مَیمَن- نسخه هایِ خطی نادری در کتاب خانه هایِ ترکیه دیده بود که یادداشت هایی درباره آنها نوشته است. در اینجا برخی از این یادداشت های استادم را نقل می کنم. (به اصل مقاله نگاه کنید)

 

در یادداشتی استاد نوشته است که نسخه خطّی نایابی از تذکره ادیب معروف دوران – ابومسلم (399- 305 هجری) «مجالس فی مسلم» در کتاب خانه کوپریلی است.

 

بنده خود هم نسخه هایِ خطّی بسیاری از تالیفاتِ علمایِ سِند و هند را در کتاب خانه هایِ ترکیه دیده ام:

«جدول السهام»- این جدول، نسخه خطّی یک ورقی (دو صفحه ای)تالیف ابوریحان بیرونی است. در سال 1964 آن را در کتاب خانه نور عثمانیه (به شماره 2488/ 7) کشف کردم.شاید پیش از کسی از این نسخه خطّی خبر نداشت. در سالِ 1973 که بنده «غرة الزیجات»را چاپ کرد، در بین تالیفاتِ ابوریحان بیرونی این را هم نوشتم.

 

«عجائب الدنیا»، تالیف: المسعودی- در کتاب خانه حسین چبلی اکنون در سلیمانیه (به شماره عمومی 746).

 

«مختصر من سیرة رسول الله»- تالیف: عبدالرزاق- در کتابخانه ایل حلق منسیسا (به شماره 1332) 

 

«معارف مولانا شمس الملة والدین التبریزی»تاریخ کتابت 1020 هجری در کتابخانه ایل حلق منسیسا (به شماره 1997).  دکتر ناصرالدین زمانی در کتابش «خط سیوم» (تهران، مرداد 1351 ش/ 1976) از این نسخ خطّی استفاده کرده است. 

 

«احصاء الایقاعات»- تالیف: فارابی. کتابخانه ایل حلق منسیسا (به شماره 1705). مجموعه رسائلی درباره موسیقی که «الاحصاء الایقاعات» شماره 2 است.

 

«واردات فی التصوف»- تالیف: بهاءالدین زکریا- در کتاب خانه فاتح (اکنون در سلیمانیه) به شماره 2890.

 

«تفسیر تبصیر الرحمن و تفسیر المنان»- تالیف: الشیخ زین الدین علی بن احمد بن علی الاموی المهایمی (درگذشت: 835 هجری)- در کتابخانه داماد ابراهیم پاشا (به شماره 1271). کتابت در سال: 899 هجری.

 

«شفاء المستشفی و کفایة المکتفی فی شرح خواص القرآن»- در کتاب خانه ایاصوفیه (به شماره 382) – کاتب: مفتی محمود بن محمد بن جلال الحسینی، 19 رمضان 848 هجری. اصل تالیف از امام تمیمی است. محمد بن عبدالله بن محمد الحسینی دوباره در 11 باب تدوین نمود. حسینی از علمایِ زبده منطقه مَکران بود که در شهر تربت به دنیا آمده بود 

 

«ضوء القند فی قدح الزند»- تالیف: سامور الهندی- کتا ب خانه بغداد لی ولی افندی (به شماره 972). افسوس بنده توانستم این نسخه خطی را مطالعه کنم. گویا «سامور» همان نامی است که پرتقالی ها «زامورتن» می نوشتد. سامور این کتاب را به زبانِ جنوبی هند نوشته بود و صالح بن یحیی ابوالفتح المغربی المالکی مراکشی آن را به عربی ترجمه کرد.

 

«کتاب جمع المناسک و نفع الناسک»- علامه رحمت الله بن القاضی عبدالله السندی (درگذشت: 1043 هجری). وی از اهالی شهر وربیلا (اکنون در شهرستان نوشهرو فیروز) بود. در کتاب خانه هایِ ترکیه چندین نسخه خطّی از آن است و قدیم ترین آن در کتاب خانه جامع بایزید (به شماره 1931) است، کاتب: احمد بن علی بن مصطفی العودی الرومی، تاریخ کتابت: رجب 1079 هجری.

 

در کتاب خانه ولی الدین آفندی (اکنون در بایزید). مجموعه رسائل (یکی از ده رسائل) رساله رباعیات امیرخسرو دهلوی (در آخر فهرست، شماره هایِ درج ثبت شده است)

مجموعه رسائل (از 52 رسائل). «قصیده من معقولات امیرخسرو الدهلوی المسمی بحیر الابرار لجه الاسرار، وارد در جواب امیرخسرو الدهلوی» (عنوان در این فهرست این است. اصلِ نسخه خطّی را نتوانستم ببینم. کسانی که درباره امیرخسرو تحقیق می کنند، لازم است آن را ببینند)

 

 

بیشترین تعداد از نسخه هایِ  خطّی «حواشی» استاد ملا عبدالحکیم بن  شمس الدین سیالکوتی، در کتاب خانه های ترکیه است. چه به صورت متون کتاب درسی؛ حواشی بر کتاب هایِ درسی قدیم؛ حواشی در حواشی. برخی از حواشی معروف هستند، اما برخی غیر معروف.

در کتاب خانه سی روز، شهر سلیمانیه: حاشیه علی حاشیه الخیالی علی شرح العقائد النسفیه (تا 1317،جمله 8 نسخه) – عبدالحکیم سیالکوتی

در کتاب خانه سی روز، شهر سلیمانیه: حاشیه علی شرح الجلال علی العقائد العضدیه (تا 1302، جمله نسخه ها) – عبدالحکیم

سیالکوتی

در کتاب خانه سی روز، شهر سلیمانیه: حاشیه علی التصدیقات من شرح القطب علی الشمسیه (و نسخه های دیگر) – عبدالحکیم

سیالکوتی

 

اصل مقاله را از اینجا دانلود کنید: urkey_Sindh.pdf

 

خلاصه و ترجمه از مقاله به زبانِ اردو با عنوانِ: «ترکی کے کتب خانے اور ان میں محفوظ  علمائے سندھ  و ہند کی تصنیفات»، مقاله نویس: نبی بخش خان بلوچ، فصلنامه «ادبیات»، شماره 114-115، اکتبر 2017 تا مارس 2018، صفحات: 362- 382، آکادمی ادبیات پاکستان، اسلام آباد، پاکستان.

 

ترجمه و خلاصه: لیلا عبدی خجسته