کد مطلب : 7177
05 مرداد 1399 - 13:03
تعداد بازدید : 24 بار
اخبار » مقالات

«تحصیل» مجلّه‌ای علمی - تحقیقی است که از شهرِ کراچی، پاکستان مقالاتی به دو زبانِ اردو و انگلیسی با محوریّتِ تراث‌پژوهی منتشر می‌کند. این مجلّه از سویِ ادارة معارفِ اسلامی، کراچی به چاپ می‌رسد. مدیریتِ این مجلّه را دکتر معین الدیّن عقیل برعهده دارد که از پژوهشگران و تراث پژوهان برجستة پاکستان می‌باشند. در شماره 5، ژوییه- دسامبر 2019 مقاله ای درباره مُهرهای عبدالرحیم خان خانان چاپ شده است که در اینجا ترجمه خلاصه ای از این مقاله آورده می شود:

به یاد شمس العلماء حافظ نذیر احمد (درگذشت: 1927م) باستان شناس و نسخه شناسِ «انجمن آسیایی بنگال» در کلکتّه که نخستین فردی بود که آثار باقی مانده از کتاب خانه عبدالرحیم خان خانان در هندوستان جستجو می کرد و در مقاله هایش معرفی می کرد.

عبدالرحیم مخاطب به خان خانان، پسرِ محمد بیرم خان، سپه سالار و وزیرِ اکبرشاه، استادِ جهانگیرشاه. عبدالرحیم خان خانان (964-1036 هجری- 1556- 1626م) وی در دهلی درگذشت. دربارِ خان خانان، محل رفت و آمد عالمان، ادیبان، شاعران، خوشنویسان و هنرمندان بود. در سالِ 998 هجری/ 1589-1590 به دستورِ اکبرشاه، وی بابرنامه یا توزک بابری را از ترکی به فارسی ترجمه کرد.

عبدالباقی نهاوندی (978- زنده 1046 هجری/ 1570-1637) در دوره زندگانیِ خان خانان در سالِ 1025 هجری/ 1616 کتابِ «مآثر رحیمی» را نوشت. این کتاب به زبانِ اردو هم ترجمه شده است: مترجم: سید منصور علی سهروردی، ویرایش: شریف حسین قاسمی، حواشی و ضمیمه جات: حسن بیگ، ناشر: الفیصل ناشران، لاهور، 2018. [1] دکتر حسن بیگ ضمیمه ای نوشته است با عنوانِ: «کارخانه و گنجینه نفیسِ کتابِ عبدالرحیم» و در آن کتاب هایِ یافته شده از عبدالرحیم در کتاب خانه هایِ اروپا و آسیا آمده است. تقریباً 23 کتاب است. از دیگر کتاب ها:

-         خان خانان نامه (سوانح عمری خان خانان عبدالرحیم خان)، به زبانِ اردو: مولف: منشی دیبی پَرشاد کایست ملازمِ راجِ جودپور، مقدمه و حواشی: حسن علی بیگ، مرکز مطالعاتِ آسیایِ میانه و غربی، دانشگاه کراچی، کراچی، 1990.

-         «شرح احوال و آثار عبدالرحیم خان خانان و خدماتِ او برای پیشرفت ادبیات فارسی»، به فارسی، نویسنده: دکتر سید حسین جعفر حلیم، گروه فارسی دانشگاه کراچی، پاکستان، 1992.

-          Celebrating Abdur Rahim Khan-i-Khanan, Shakeel Beg, Dehli, 2017.

-          Attendant Lords: Bairam Khan and Abdur Rahim, Courtiers and Poets in

Mughal India,T.C.A. Raghavan,Harpercollins (India), 2017.

کتابخانه شخصیِ عبدالرحیم مالامال از هزاران کتاب هایِ بسیار نفیس بود. درباره جایِ خودِ کتابخانه با یقین چیزی نمی توان گفت. زیرا از مطالعه تاریخ چنین برمی آید که کتاب ها یک جا نبودند. هر جا عبدالرحیم جاگیر داشت، آنجا مجموعه ای از کتاب هم داشت در شهرهای: آگرا، احمدآباد، برهان پور، لاهور، دهلی، سرنج مالوا.

نهاوندی درباره شیوه نگهداری کتاب خانه و نامِ کارکنان نوشته است: ملا عبدالرحیم عنبرین قلم هروی (خطاط)؛ ملا محمد امین (جدول کش و ماهرِ تذهیب)؛ ملا محمد حسین هروی (جلد ساز)؛ ملا محمد مومن هروی (خطاط جلی نویس)؛ میر باقی ماوراء النهری (داروغه کتاب خانه)؛ میان ندیم (نقا)؛ بهبود (خطاط، نقاش، طلادوز)؛ مولانا مشفق (نقاش)؛ مادو هندو (نقاش)؛ مولانا ابراهیم (نقاش، خوش نویس، مُذَهّب، صحاف، حکاک، کتاب دار).

برخی کتاب ها را عبدالرحیم از اجدادش به ارث برده است. بقیه را خودش گردآوری کرده بود. وی عادت داشت که با دست خط خودش روی کتاب ها یادداشت می نوشت و مُهر می زد. پس از درگذشت عبدالرحیم این گنجینه های نفیس کجا رفتند؟ پاسخ آن را باید در لابلایِ برگ هایِ تاریخ جستجو کرد. هر از گاهی برخی از این کتاب ها، در کتاب خانه ای یافت می شوند که مزین به مُهر عبدالرحیم هستند. دراین باره:

-         «عبدالرحیم خان خانان، کتاب خانه اش و یادگارهای برجای مانده از آن»، مقاله به زبان اردو، نویسنده: شمس العلماء حافظ نذیر احمد، مجله معارف، اعظم گَر، نوامبر 1924.

-         «نسخه هایِ خطّیِ کتاب خانه عبدالرحیم خان خانان»، مقاله به زبان اردو، نویسنده: شمس العلماء حافظ نذیر احمد، مجله معارف، اعظم گَر، دسامبر 1924. (هشت نسخه خطّی را معرفی کرده است)

-          Hafiz Nazir Ahmad, Note on the Library of Abdur Rahim Khan-e

Khanan, The first Prime Minister of the Emperor Akbar, Journal of the

Department of Letters, Vol.XVI, Calcutta, Calcutta University Press, 1927.

 

شمس العلما حافظ نذیر احمد (درگذشت: مارس 1927) در «انجمن آسیایی بنگال» در کلکته کار می کرد. از طرف این اداره به نقاط مختلف هندوستان سفر می کرد و نسخه هایِ خطّی و آثار باستانی را شناسایی و گردآوری می نمود.

شمس العلما حافظ نذیر احمد در این ماموریت هایش نسخه هایی یافت که مزین به یادداشت ها و مُهرهای عبدالرحیم بود. نخست گزارشی از آن تهیه کرد و در مجله «انجمن آسیایی بنگال»، سال 1917-1918 منتشر کرد. در ژانویه 1922 همایش شرق شناسی در کلکته برگزار شد. وی درباره کتاب خانه عبدالرحیم و یادگارهایش سخنرانی به انگلیسی ایراد نمود که ترجمه آن به اردو در مجله «معارف» (شهر اعظم گر) منتشر شد. درباره کتاب خانه عبدالرحیم خان خانان:

-         «کتاب خانه عبدالرحیم خان خانان»، مقاله به اردو، نویسنده محمد شجاع الدین، مجله اورنیتل کالج، لاهور، نوامبر 1968.

-         «خمسه امیر خسرو دهلوی» به خطِ سلطان علی مشهدی (839-926ق) در کتاب خانه برلن، آلمان. این نسخه خطّی در سالِ 1026 هجری/ 1617 به طور خاص برای کتاب خانه عبدالرحیم آماده شده بود. مقاله سید امیر منصوری در مجله مطالعاتِ شبه قاره، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران، 1394ش.

-          Chander Shekhar:‘‘From the pen of Abdur Rahim Khan-i-Khanan”, in

Celebrating Abdur Rahim Khan-i-Khanan: Statesman, Courtier, Soldier,

Poet, Linguist, Humanitarian, Patron. Edited by ShakeelHossain, Aga

Khan Trust for Culture, India, 2017, pp.100-123

 

نگارنده این مقاله [عارف نوشاهی] تاکنون دو نسخه خطّی کشف کرده است که دستخط و مُهر عبدالرحیم دارد. در سالِ 2009 در کتاب خانه عارف حکمت، مدینه منوره. نسخه خطّی «تاریخ محمودشاهی». (نگاه کنید به مقاله ام با عنوانِ: مجله معیار، اسلام آباد، ژانویه –ژوئن 2010) همچنین: در مجموعه مقالاتِ به زبان اردو با عنوانِ: «پنجاب میں فارسی ادب اور فارسی ادب سے متعلق دیگر مقالات» (مجس ترقی ادب، لاهور، 2018- همراه با عکس)

در سالِ 2018 در شهر بخارا (ازبکستان) نسخه خطی «کنز العمال»(به شماره 1100/ 60) را دیدم که مزین به دستخط و مُهر عبدالرحیم بود. این نسخه خطّی در کتاب خانه بوعلی سینا در بخارا بود.

«کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال»- تالیف:شیخ علاءالدین علی شهیر به متقی بن حسام الدین برهان پوری (885- 975 هجری). در سرورقِ آن عبدالرحیم با قلمِ خود درباره بدست آوردن این نسخه خطّی به عربی توضیح داده است. (عین متن عربی در مقاله آورده شده است).

این نسخه خطّی «کنزالعمال» ناقص الآخر است و کاتب و تاریخ کتابت را مشخص نیست. به نظر می رسد که میان جمال محمد آن را به عبدالرحیم هدیه داده بود. خطِ آن نسخ و خواناست. شنگرف دارد. قطع رحلی، 27 سطر. در نسخه خطّی بخارا تمام ابواب (کتاب) به ترتیب الفبایی از یک فهرست شروع می شوند. ذیل هر عنوان، درباره موضوع توضیح داده شده است. معلوم نیست این نسخه خطّی چه زمانی از هندوستان به بخارا رفته است. البته معلوم است که در بخارا به خواجه یار شاه بن محمود بخاری داده شده بود که او هم آن را وقف کرده بود. به او وقف شده مُهر بادامیبود. شکل واقف در بیشتر برگه هایِ نسخه خطّی حک شده است: «وقف خواجه یار شاه ابن محمود البخاری 1224 [هجری]». در آن زمان در خانات بخارا، سید حیدر توره بن شاه مراد (1215-1242 هجری/ 1800-1826) حکومت می کرد. معلوم می شود:

-         عبدالرحیم به زبان عربی مسلط بوده است.

-         او به مشایخ و علما احترام و ارادت داشت. مشایخ و علما به او احترام می گذاشتند.

-         در منزلِ او مجالس علمی برگزار می شد و درباره کتاب هایِ مختلف بحث می شد.

-         کتاب ها را برایِ خود یا برایِ دوستانش می گفت که نقل می کنند.

-         با توجه به ذوق دوستانش به آنها کتاب می داد.

عبدالرحیم درباره عالم دین بسیار با عزت یاد کرده است: «الشیخ الکامل الفاضل الممجد میان جمال محمد / شیخ الذی هو کاسمه جمالاً للعلم و الفضل». درباره این عالمِ دین چیزی نمی دانیم. از لقب «میان» (که لقبی هندوستانی) است حدس می زنیم که او هندی الاصل بوده است و در رجب 1031 هجری زنده بوده است.

در «مآثر رحیمی»، از عالمی به نام شیخ جمال الدین محمد بن علامه مولانا قطب الدین محمد استرآبادی اشاره شده سات که پس از درگذشت شاه طهماسب اول (984 هجری) از ایران به هند رفت. در دربار عبدالرحیم عزت و احترام یافت. پس از چند سال کار در آنجا، انعام و جاگیر گرفت و به کاشان بازگشت. از آنجایی که تاریخ تالیف مآثر رحیمی 1025 هجری است و یادداشتِ نسخه خطّی «کنزالعمال» در بخار سالِ 1031 هجری است، یقیناً باید عالم دیگری باشد. در همین عهد، مولانا جمال الدین محمد لاهوری مشهور به مولانا جمال تله (که ملا عبدالقادر بدایونی در منتخب التواریخِ خود کرده است. تاریخِ تالیفِش: 999-1004 هجری.

یک شیخ جمال محدّث (درگذشت: شوال 1078) است که محمد فاضل ترمذی اکبرآبادی (درگذشت: 1106 هجری) قطعه تاریخ وفاتی به فارسی برایش سروده است.

خودِ شیخ علی متقی شاگردِ برجسته ای داشت به نامِ: شیخ جمال الدین محمد بن طاهر محدث پَتنی- درگذشت: 986 هجری.

نگارنده مقاله [عارف نوشاهی] از علامه مفتی حق النبی سکندری (از اهل سِند) بسیار ممنون هستم که در خواندنِ متن عربی کمک کردند و ترجمه روانِ به زبان اردو هم مرقوم فرمود. برای عکسِ باکیفیتِ نسخه خطّی کنزالعمال از دوستم اشرف خواجه اُف، در بخارا سپاسگزارم. (تصویر این صفحات در مقاله است)

این مقاله را از اینجا دانلود کنید:

http://tehseel.com/

پی نوشت از مترجم:

1- ترجمه دیگری به زبان اردو از «مآثر رحیمی» هم چاپ شده است: مترجم: محمد اسماعیل فهمی، با تقریظِ: مولانا قاضی اطهر مبارک پوری و جمیل اصغر، اداره اشاعت اسلام، دیوبند، 2013.

 

خلاصه و ترجمه از مقاله به زبان اردو با عنوانِ: «عبدالرحیم خانِ خاناں یادداشت اور مُہر سے مزین کنز العمال»، مقاله نویس: عارف نوشاهی، مجله «تحصیل»، شماره 5، ژوییه- دسامبر 2019، اداره معارف اسلامی، کراچی، پاکستان، صفحات: 1-17.

 

خلاصه و ترجمه: لیلا عبدی خجسته

 

 

کد امنیتی
تازه کردن

آمار بازدیدکنندگان

مهمانان :

68 

امروز :
دیروز :
این هفته :
این ماه :
بازدید کل :
109
1521
10603
20666
16448094