کد مطلب : 7361
17 آذر 1399 - 11:21
تعداد بازدید : 152 بار
اخبار » گزارش
پرینت

دکتر عبدالعزیز ساحر (زاد روز:1966) مدیر گروه اردو در دانشگاه آزاد علامه اقبال (Allama Iqbal Open University) در اسلام آباد، پاکستان است. ایشان کتابهایشان را به «دار الکتب خانقاه مَکَد شریف» در شهرستان اَتَک، پاکستان اهدا نموده است. علاقه ایشان به عرفان است که در این زمینه تالیفاتی هم دارند بنگرید به مقاله انتشار «کتاب ‌شناسی ملفوظات سلسله چشتیه»  (در همین پایگاه خبری نسخ خطی بساتین).

 

«محرابِ تحقیق»، مجموعه مقالات دکتر عبدالعزیز ساحر است به زبان اردو درباره نسخه های خطی عرفانی فارسی و اردو که پیشتر در مجله های مختلف پاکستان منتشر شده بود و سپس از «اداره یادگار غالب» در سال  2012 از شهر کراچی، پاکستان منتشر شد. فهرست کتاب شامل:

-         «طلوع» – از عبدالعزیز ساحر

-         «تقدیم»- از: روف پاریک

-         «حسام لاهوری؛ غزل گویی در قرن 17 میلادی»

-         «شیخ رحمت الله: مثنوی سرای قرن 15 میلادی»

-         «خلاصة الفوائد: مجموعه ملفوظات مهمی از سلسله چشتیه»

-         «خلاصة الفوائد: معرفی 9 نسخه خطی»

-         «دو نامه مهم و چاپ نشده از بهادر شاه ظفر»

-         «مطالعه خیر الاذکار فی مناقب الابرار»

-         «سه نظریه مهم و چاپ نشده از علامه اقبال»

-         «معرفی نسخه خطی یک بیاض قدیمی»

-         «بررسیِ بارا ماهیه نجم»

-         «بررسیِ مجالسِ کلیمی»

 

در «دارالعلوم حمیدیه» در منطقه سلطان پور از شهرستان اَتَک در پاکستان نسخه خطی از بیاضی است  که مجموعه ای از 5 رساله به زبان عربی و فارسی است که به خط زیبایی کتابت شده است. با روشنایی سرخ شماره ها به ترتیب نوشته شده است. برخی از رسائل ناقص الاول و یا ناقص الاخر هستند به همین دلیل معلوم نیست که گردآورنده چه کسی بوده است؟ تعداد کل صفحاتِ بیاض 307 است. گردآورنده بیاض در جاهای خالی یادداشت هایی افزوده و ارزش بیاض را بالا برده است. این بیاض در موضوعات:فقه، تصوف، ادب، رمل، نجوم است.

بیاض شاملِ: غزل کاملی از سید حسام الدین حسام؛ ترجیع بندی از شاعری ناشناخته؛ مثنوی به زبان اردو از شیخ رحمت الله (مرشدِ شیخ بهاءالدی باجن)؛ چند شعر به فارسی.

 

غزلِ سید حسام الدین حسام: در «مقالات الشعرا» (تالیفِ میر علی شیر قانع تَتَوی) درباره وی آمده است: «سید حسام الدین لاهوری حسام تخلص با نواب خلیل خان و احمد یار خان یکتا نسبتِ عزیزی از طرف والده دارد... قادر بخش لقب دارد..»

غزل حسام به زبان اردو در 11 بیت است. دکتر عبدالعزیز ساحر این غزل را تصحیح کرده است و در پایان فرهنگ واژگان را آورده است.

 

مثنوی شیخ رحمت الله (قرن 9 هجری/ 15 میلادی): در کتابِ گلزار ابرار (تالیف: محمد غوثی شطاری) درباره وی نوشته شده است است. شیخ رحمت الله با پدرش – شیخ عزیز الله المتوکل علی الله – بیعت داشت. مثنوی اردو از شیخ رحمت الله در 8 صفحه است. مثنوی در 108 بیت در بحر متقارب محذوف/مسکور است که در آن 140 مسئله فقهی پرسیده شده است. شاعر در سه جا زبان مثنوی را «هندی»/ «هندَوی» گفته است. [«هندی» و «هندَوی» نام قدیم زبان اردو است] بیت ها شاملِ: حمد در 6 بیت – مدح رسول اکرم ص در 3 بیت- تمهید در 15 بیت- مسائل فقهی در 59 بیت- 23 بیت – دعا در 2 بیت. دکتر عبدالعزیز ساحر این مثنوی تصحیح کرده است در پایان فرهنگ واژگان را آورده است.

 

نسخه خطی از یک بیاض: در نزدیکی منطقه «حَسن ابدال» در پاکستان روستایی است به نام «سلطان پور». خانقاه و مدرسه دینی به نام «دارالعلوم حمیدیه» در اینجاست که دارای نسخه های خطی عربی و فارسی است. دکتر سفیر اختر در مقاله ای در مجله «فکر و نظر» (اسلام آباد پاکستان) این کتاب خانه را معرفی کرده است.

بیاضی در این کتاب خانه است شاملِ 307 صفحه (154 برگ) نام کاتب در جایی نیست فقط در پایان نسخه خطی «اسماعیل» نوشته است. کاغذ بسیار محکم وبسیار نفیس. به زیبایی کتابت شده است. 20 رساله به عربی و فارسی در موضوعات: قرآن،حدیث، فقه، تصوف، شعر و ادب، اوراد و اذکار، نجوم، رمل است. نقل قول هایی از کتاب و رساله های دیگر.

در دو رساله شامل در این بیاض، کاتبان از سال تالیف، نام رساله و نامِ خود پرده برداشته اند. هر دو رساله به فارسی منظوم است: رساله با عنوان «تصوف»، عبدالله در 1219 هجری کتابت کرده است. رساله دیگر «تحفة الفرائض» هارون در سال 1215 هجری به زیبایی کتابت کرده است.

 

علاوه بر قرآن و حدیث از این کتاب های عربی و فارسی نقل قول و خلاصه هایی آمده است:

«شرح ریاض الصالحین»؛ «جامع القوانین»؛ «کشکول»؛ «جامع الرموز»؛ «کیمیای سعادت»؛ «احیاء العلوم»؛ «عوارف المعارف»؛ «مفاتیح الجنان»؛ «جامع الصفیه»؛ «تذکرة الاولیاء»؛ «مائة الفوائد»؛ «فوائد الفواد»؛ «فتوح الاورا»؛«فتاوی سراجیه»؛«شرح گلستان (نورالله)»؛ «شرح شرعة الاسلام»؛ «مثنوی معنوی»؛ «شفاء الامراض»؛ «حزب اعظم»؛ «شرح عبدالحق بر مشکوة»؛ «شرح هدایة الحکمة»؛ «مفتاح الحصن الحصین»؛ «شرح کنز الدقائق»؛ «دُر المختار»؛ «نفحات الانس»؛ «محیط سرخسی»؛ «فتوحاتِ مکیه»؛ «فصوص الحکم»؛ «تحفة الفقه»؛ «شرح حزب البحر»؛ «کتاب الادب»؛ «کتاب الاوراد»؛ «اسرار الفاتحه»؛ «کتاب البرکة»؛ «اسعاف الابرار»؛ «مرج البحرین»؛ «دُر مکنون»؛ «رقعات منیری»؛ «مکاتیب سرهندی»؛ «فقه اکبر»؛ «فتاوی ابن حجر»؛ «بیاض مخدوم محمد صادق»؛ «تفسیر مدارک»؛ «ظواهر الاخبار»؛ «هدایه»؛ «کشف اللغات»؛ «ارشاد الطالبین»؛ «معارف الانوار»؛ «اصول الصفاء»؛ «خلاصة الحقائق»؛ «زاد الطالبین»؛ «شرح تاج محمود»؛ «جامع الفتاوی»؛ «معارف الازهار»؛ «شرح مشارق الانوار»؛ «امداد الفتاح شرح نور الایضاح»؛ «فرائض الاسلام»؛ «فتح التقدیر»؛ «شرح مواقف»؛ «کنز العمال»؛ «فضائل القرآن»؛ «فیض التقدیر»؛ «شرح جامع الصغیر»؛ «توضیح شرح مختصر مقدمه الصلوة»؛ «مشارق الانوار»؛ «شرح طریقه محمدیه»؛ «تبیان الصواب»؛ «شرح وقایة»؛ «صحائف المعرفته»؛ «غایة المطلوب»؛ «مرقات»؛ «لطائف الطوائف»؛ «شرح دعای سریانی»؛ «خلاصة الاخبار»؛ «رساله احمد غزالی»؛ «شرح العقائد»؛ «بیاض مخدوم محمد هاشم»؛ «حیات طیبه»؛ «بیاض هاشمی»؛ «تصانیف حاجی ابوالحسن»؛ «المکافاة الموزنة و الحائلة»؛ «تصوف(میان محمود)»؛ «جذب القلوب الی دیار المحبوب»؛ «کشف الرمز شرح الکنز»؛ «شرح صراط المستقیم»؛ «خلاصة الفقة»؛ «خزانة الروایات»؛ «عمدة المریدین»؛ «قاموس»؛ «عقاید سنیه»؛ «جواهر الخمس»؛ «قول الجمیل»؛ «مطول»؛ «تحفة الاخیار»؛ «کنز العرفان»؛ «جامع المتفرقات»؛ «تیسیر بشرح الجامع الصغیر»؛ «شرح المواهب»؛ «اذکار امام نووی»؛ «تاریخ الخلفاء (سیوطی)»؛ «بیاض عبدالواحد سیوستانی»؛ «تحفة الفرائض»؛ «مثنوی رحمت الله»؛ «فوائد الکنز»؛ «تحریم التبناک الدخان (شیخ محمد حیات المدنی)» و غیره.

در برخی از کتاب ها نام مولفین هم آمده است.مانندِ: قاضی محمود- عبدالرحیم- مخدوم عبدالواحد سیوستانی- شیخ عبدالحق- مخدوم محمد هاشم- مخدوم محمد حامد- مخدوم محمد قائم- ملا سرخسی- ملا مراد- ملا علی قاری- امام غزالی- مخدوم بهاءالدین قادری و غیره. در این نسخه خطی به جز دو شعر از جلال الدین مولوی (صاحب کتاب مثنوی)، بقیه شعرهای فارسی از شاعران دیگر است.

 

«خلاصة الفوائد»: ملفوظاتِ خواجه نور محمد مَهاروی (درگذشت: 1205 هجری) است که قاضی محمد عمر حکیم سیت پوری گردآوری نموده است. متن فارسی «خلاصة الفوائد» هنوز چاپ نشده است. البته تاکنون دوبار به عنوان پایان نامه در پاکستان تصحیح شده است:

-         نام پژوهشگر: نائله نذر اعوان، استاد راهنما: معین نظامی، پایان نامه فوق لیسانس، گروه فارسی، دانشگاه پَنجاب، لاهور، پاکستان، 1999. (براساس دو نسخه خطی موجود در کتاب خانه مرکزی دانشگاه پنجاب، لاهور، پاکستان)

-         نام پژوهشگر: محمد فرید، استاد راهنما: مظهر محمود شیرانی، رساله پیش دکتری، گروه فارسی، دانشگاه جی.سی، لاهور، تاریخ دفاع معلوم نیست. (براساس نسخه خطی کتاب خانه پیر محمد اجمل چشتی در پاکستان)

«خلاصة الفوائد» تاکنون سه بار به زبان اردو ترجمه شده است:

ترجمه براساس نسخه خطی تاریخ کتابت: 1324 هجری/ به کتابتِ غلام فخرالدین تونسَوی. مترجم: مولوی الله بخش رضا- این ترجمه هنوز چاپ نشده است. 

مترجم: نثار احمد فاروقی، در ماه نامه «منادی»، دهلی که سلسله وار در این مجله چاپ شد. معلوم نیست آیا این ترجمه چاپ شده است یا خیر؟

براساس نسخه خطی به تاریخ کتابتِ 1277 هجری ترجمه شده است. مترجم:محمد بشیر اختر، استقلال پریس، لاهور، سال چاپ معلوم نیست با توجه به مقدمه مترجم شاید سالِ 1960 یا 1961 باشد.

 

دکتر عبدالعزیز ساحر در مقاله ای یک نسخه خطیِ فارسی «خلاصة الفوائد» را معرفی نموده است:

نسخه خطی فارسی «خلاصة الفوائد» در 55 برگ و تاریخ ترقیمه 1294 هجری و نسخه ای کامل است. کاتب: امام بخش مَهاروی ولد حافظ غلام فرید مَهاروی است. مولوی امام بخش مَهاروی مولفِ «گلشن ابرار»،«دیوان عاجز»؛ «پنج گنج»؛ «مکتوبات» و «مخزن چشت» است و در کتاب های خود از «خلاصة الفوائد» اخذ و استفاده کرده است. کاتب از مریدانِ مولوی خدابخش خیر پوری (درگذشت:1251هجری) بود.

این نسخه خطی فارسی «خلاصة الفوائد» در ملکیتِ پیر محمد اجمل چشتی فاروقی (مالکِ کتاب خانه چشتیه فاروقیه، چشتیان شریف، پاکستان) است. گردآوردنده ملفوظات، نوشته است که خبر درگذشتِ فخر جهان فخرالدین محمد دهلوی را شنید. و دیگری خبر درگذشتِ خواجه نور محمد نارو والا را آورده است. بنابراین به نظر می آید که در سالِ 1199 هجری گردآوری ملفوظات شروع شده باشد. نسخه خطی «خلاصة الفوائد» دارای 2 باب است.

باب اول در دو فصل: فصل اول ملفوظاتی که خودِ گردآورنده شنیده بود و شامل 79 مجلس.

فصل دوم در موضوعاتِ: مسئله تقدیم و تاخیر در سجده تلاوت؛ اعتکاف؛ تفسیرِ حدیثِ خلق الله آدم علی صورته؛ حکایتِ عاشقانه از تفسیر نقره کار؛ گفتگویِ عارفانه حضرت یوسف و حضرت زلیخا؛ رویت باری تعالی. در تفسیر این مسائل از این کتاب ها استفاده شده است:حاشیه شرح وقایه؛ تسنیم؛ مشکوة شریف؛ تفسیر نقره کار.

باب دوم شامل ملفوظاتی که گردآورده از 3 خادمِ مرشد شنیده است. گردآوردنده در این مجالس حضور نداشته است: خواجه نور محمد نارو والا (خلیفه مرشد- راوی یک ملفوظ)؛ محمد جمال الله مُلتانی (راوی سه ملفوظ- گردآوردنده خلاصة  الفوائد اینها را از بیاضی از او نقل کرده است)؛  یار محمد داود جال (راوی دو ملفوظ).

در «خلاصة الفوائد» بیشتر احوالِ فخر جهان فخرالدین محمد دهلوی آمده است. در کتابِ «نقدِ ملفوظات» (تالیفِ: نثار احمد فاروقی» ملفوظات شامل در این نسخه خطی نیست. دکتر نثار احمد فاروقی از «نافع السالکین» (ملفوظاتِ خواجه پیر پَتان غریب نواز- گردآورنده: امام الدین) نقل کرده است. «نافع السالکین» به فارسی است که دکتر محمد حسین للهبی آن را به زبان اردو ترجمه کرده است. همچنین در ترجمة اردو «خلاصة الفوائد» این ملفوظات شامل در این نسخه خطی نیست، اما در کتاب هایِ «تکملة سیر الاولیا» (تالیف: خواجه گل محمد احمد پوری) و «مناقب المحوبین» (تالیف: مولوی نجم الدین سلیمانی) ملفوظت شامل در این نسخه خطی است.

                                                        

دکتر عبدالعزیز ساحر در مقاله دیگری 9 نسخه خطیِ فارسی «خلاصة الفوائد» را معرفی نموده است:

(1) به کتابت: مولوی محمد موسی لعلوانی. مالک اول نسخه خواجه غلام حسین و مالک بعدی نسخه خواجه غلام رسول مَهاروی. دارای 136 صفحه. تاریخ ترقیمه: 14 صفر المظفر 1344 هجری. کاتب از مریدانِ خواجه محمد تونسَوی غریب­نواز(درگذشت: 1348 هجری) بوده است.

(2) کاتب: سید رسول. تاریخ کتابت: 16 ذی قعده 1309 هجری. این نسخه خطی در کتاب خانه مَکَد شریف در پاکستان است.

(3) و (4) دو نسخه خطی به کتابت: مولوی غلام فخرالدین. وی از مریدانِ خواجه الله بخش تونسَوی غریب نواز (درگذشت: 1319 هجری) است. یک نسخه خطی به تاریخ کتابت 24 صفر 1308 هجری و دیگری به تاریخ کتابت: 4 ربیع­الثانی 1324 هجری.  هر دو نسخه خطی معلوم نیست در کجا نگهداری می­شوند.

(5) و (6) یک نسخه خطی تاریخ و نام کاتب ندارد در  95 برگ (189  صفحات) و دیگری به تاریخ ترقیمه: رجب 1241 هجری. دارای دو مُهر کوچک وبزرگ است که مُهر کوچک خوانا نیست و روی مُهر بزرگ «پیر زاده ابوسلیمان مظفر احمد معتصم بالله فضل آفاقی ابن شاه محمد غوث ابن شاه محمد اسمعیل» آمده است.در بین نسخه های دریافت شده این نسخه خطی از همه قدیمی تر است و 36 سال پس از درگذشتِ خواجه نور محمد مَهاروی نوشته شده است. هر دو نسخه خطی در کتاب خانه مرکزی دانشگاه پَنجاب، لاهور، پاکستان نگهداری می شوند.

(7) کاتب: مولوی خدابخش چوهان- تاریخ کتابت:  9 شوال 1288 هجری. 36 برگ.

(8) کاتب: گُل محمد چودوانی [به اردو: چودهوانی]. زمانی در ملکیتِ لنگرِ سلیمانیه حامدیه در شهر تونسا در پاکستان بود. تاریخ کتابت:28 صفر 1361 هجری. 78 صفحه. کاتب از مریدان خواجه حامد تونسَوی (درگذشت:1350 هجری) بود. از زیباترین نسخه هاست.

(9) نسخه خطی فارسی «خلاصة الفوائد» در 55 برگ و تاریخ ترقیمه 1294 هجری و نسخه ای کامل است. کاتب: امام بخش مَهاروی ولد حافظ غلام فرید مَهاروی است.

شایان ذکر است که دکتر عبدالعزیز ساحر نسخه خطی فارسی «خلاصة الفوائد» را تصحیح نموده است که به امید خداوند رحمان در سال 2021م به چاپ خواهد رسید.

 

دو نامه فارسی از بهادر شاه ظفر: بهادر شاه ظفر – آخرین پادشاه مغولان- در هندوستان بود. وی به فخر جهان خواجه فخرالدین محمد دهلوی (درگذشت: 1199 هجری) بسیار عقیده داشت. در این مقاله دو نامه فارسی بهادرشاه ظفر به خواجه محمد سلیمان خان تونسَوی معروف به خواجه پیر پَتان غریب نواز (درگذشت:1267 هجری/ 1850م) همراه با ترجمه به زبان اردو آمده است.  تاریخ نامه ها: 17 ذی قعده 1260 هجری/ به تاریخ 14 ربیع الاول 1261 هجری. 

 

خیر الاذکار فی مناقب الابرار: این کتاب به فارسی شامل احوال و ملفوظاتِ بزرگان چشتیان است. فخر جهان شاه فخرالدین محمد دهلوی، قبله عالم خواجه نور محمد مَهاروی، خواجه نور محمد ثانی نارو والا، حافظ محمد سلطان پوری است. گردآورنده این کتاب مولوی محمد گَلوی (به اردو: گهلوی) است. «خیر الاذکار فی مناقب الابرار» در سه فصل است:

-         فصل اول ملفوظاتِ قبله عالم خواجه نور محمد مَهاروی

-         فصل دوم چهار رقعاتِ خواجه نور محمد ثانی نارو والا به نام خودش را نقل کرده است. سپس ملفوظات و احوال خواجه نارو والا را آورده است.

-         فصل سوم احوال و مناقب حافظ محمد سلطان پوری، به روایتِ میان آدم جیو و سید علی بخش شاه اجمیری سه داستان درباره فخر جهان خواجه فخرالدین محمد دهلوی است.

شایان ذکر است که متن فارسی «خیر الاذکار فی مناقب الابرار» به تصحیحِ دکتر عبدالعزیز ساحر منتشر شده است: قلم کار بیتَک، واه کینت، پاکستان، 2010م.

 

سه تقریظ علامه محمد اقبال به زبان اردو: شمس الاطباء حکیم غلام جیلانی (1873-1926) کتاب هایی در طب به زبان اردو نوشته است که علامه محمد اقبال بر این دو کتابِ وی تقریظ نوشته است:«مخزن الحکمت» (چاپ سوم: 1916) و «تاریخ الاطباء» (در پایانِ همین مخزن الحکمت).

تقریظِ علامه محمد اقبال در تاریخ 3 دسامبر 1924 به طور دیباچه بر کتابِ «ملک العلماء علامه عبدالحکیم سیال کوتی مع تاریخ سیال کوت و مشاهیر سیال کوت»، تالیفِ:محمد الدین فوق.

 

«بارا ماهیه نجم»- بارا ماهیه نوعی قالب شعری عامیانه در زبان اردو است. حاجی محمد نجم الدین سلیمانی (1234- 1287 هجری). وی از مریدانِ خواحه محمد سلیمان خان تونسَوی غریب نواز (درگذشت: 1267 هجری) از سلسله چشتیه بود. وی کتاب هایی به فارسی و اردو نوشته است. حالات و ملفوظاتِ سلیمانی از سوی پسرش مولانا محمد نصیر الدین (درگذشت: 1297 هجری) در کتابی به نامِ «نجم الارشاد» گردآوری شده است. نسخه خطی منحصر به فرد آن در آستانه مزار نجم الدی سلیمانی در فتح پور شیخاواتی است در پاکستان نگهداری می شود و هنوز چاپ نشده است. این نسخه خطی «بارا ماهیه» که دکتر عبدالعزیز ساحر معرفی کرده است به تاریخ کتابت 1258 هجری است.

 

مجالس کلیمی- ملفوظات شاه کلیم الله جهان آبادی (درگذشت: 1142هجری/ 1729م) است. گردآوردنده: خواجه محمد کامگار خان – مرید مولانا نظام الدین اورنگ آبادی (درگذشت: 1142 هجری) است. متن «مجالس کلیمی» از مطبع برهانیه در حیدرآباد هندوستان در سال 1328 هجری مننشر شد که شامل 14 مجالس است. در این  مقاله دو نسخه خطی «مجالس کلیمی» در پاکستان معرفی شده است: نسخه خطی موجود در کتاب خانه تونسَه مقدمه تاریخ کتابت: 13 ذی الحجه 1341 هجری، شامل 23 ورق. نسخه مَکَد شریف تاریخ کتابت: 14 جمادی الثانی 1356 هجری. شامل 17 ورق.

مجلس اول به تاریخ 27 ربیع الاول 1131 هجری روز شنبه  تا مجلس چهاردهم به تاریخ 8 جمادی الثانی1131 هجری روز پنج شنبه

 

تهیه و تنظیم: لیلا عبدی خجسته